Sükutun sürdüyü maşın Kinoseans

"Maşınımı sür" (Drive My Car, 2021) - yapon rejissoru Ryusuke Hamaquçinin Haruki Murakaminin eyniadlı hekayəsi əsasında çəkdiyi filmdir. Amma bu ekran əsərini yalnız Murakaminin hekayəsinin kino adaptasiyası adlandırmaq azdır. Hamaquçi Murakaminin dünyasından çıxış edərək insanın itkidən sonra necə yaşadığını, susqunluğun münasibətləri necə zədələdiyini və bəzən başqasının ağrısını dinləməklə öz ağrımıza necə yaxınlaşdığımızı araşdırır. 2021-ci ildə Kann festivalında üç mükafat qazanan film 2022-ci ildə "Oskar"da ən yaxşı beynəlxalq film seçilməklə dünya kinosunda özünəməxsus yerini təsdiqlədi.

Filmin qəhrəmanı Yusuke Kafuku teatr rejissorudur. Onun həyatında teatr sadəcə peşə deyil, həm də insanları və özünü anlamağın bir yoludur. Yusuke Anton Çexovun "Vanya dayı" əsərini sevir və pyesi demək olar ki, əzbər bilir. Ancaq paradoks burasındadır ki, başqalarının sözlərini səhnədə böyük dəqiqliklə ifadə edən bu adam real həyatda özünün ən vacib sözlərini deməyə güc tapmır.

Həyat yoldaşı Oto ssenaristdir. Onların münasibəti zahirən yaxın, daxilən isə sirlərlə doludur. Oto hər dəfə Yusuke ilə yaxınlıqdan sonra ona yeni ssenarilərinin süjetlərini danışır. Yusuke isə onun danışdıqlarını lentə yazır və avtomobildə təkrar-təkrar dinləyir. Beləliklə, Otonun səsi sonradan da onun həyatında qalır. Bu səs həm xatirədir, həm də Yusukenin heç vaxt tam anlaya bilmədiyi qadının sirli dünyasına açılan qapıdır.

Yusuke arvadının ona xəyanət etdiyini bilir. Bir dəfə hətta Otonu başqa kişi ilə görür. Lakin içəri girib həqiqətlə üzləşmir. Susur. Sonra onunla danışmağa qərar verir. Amma həmin söhbət heç vaxt baş tutmur: Yusuke evə qayıdanda Otonu ölmüş vəziyyətdə tapır.

Bu ölüm filmin başlanğıc nöqtəsidir, sonu yox.

Üstəlik, Yusukenin itirdiyi yalnız həyat yoldaşı deyil. O və Oto illər əvvəl dörd yaşlı qızlarını da itiriblər. Bu itki onların münasibətində görünməyən, lakin heç vaxt sağalmayan bir yara yaradıb. Oto ilə münasibətlərinin bütün mürəkkəbliyi, onun xəyanətləri, Yusukenin susqunluğu və aralarında qalan məsafə bir qədər də bu itkinin kölgəsində görünür.

İki il sonra Yusuke Hirosimaya gedir. Burada o, "Vanya dayı"nı səhnələşdirməlidir. Təşkilatçılar onun üçün sürücü ayırırlar. Sükan arxasında Misaki Vatari adlı gənc qadın oturur. Yusuke əvvəlcə onun sakitliyinə və məsafəli davranışına diqqət yetirir. Sonra isə anlayır ki, Misakinin susqunluğunun arxasında onun özününkü qədər ağır bir keçmiş var.

Beləcə, avtomobil filmin əsas məkanlarından birinə çevrilir.

Yusuke maşında Otonun səsini lent yazısından dinləyir. Qadının səsi artıq həyatda olmayan bir insanın səsi kimi avtomobilin salonunda dolaşır. Bu, keçmişin indiki zamanın içində yaşamasının təsirli obrazıdır. Lakin Misaki sükanı idarə etdikcə avtomobil tədricən başqa məna qazanır. O, artıq yalnız Yusukenin keçmişinə aparan vasitə deyil. İki insanın bir-birinə doğru hərəkət etdiyi, etirafların səsləndiyi, sükutların paylaşdığı bir məkandır.

Misakinin də öz günahı var. O, Hokkaydoda anasının zorakılığı altında böyüyüb. Torpaq sürüşməsi nəticəsində evləri dağılanda anası həlak olub. Misaki həmin an onu xilas edə biləcək vəziyyətdə olsa da, bunu etmədiyini düşünür. Bu düşüncə illərdir onun daxilində yaşayır.

Yusukenin ağrısı da buna bənzəyir. O, Otonun ölümündə birbaşa günahkar deyil. Amma özünü bağışlaya bilmir. Çünki arvadı ilə danışmaq üçün vaxtında cəsarət tapmayıb. İki insanın yolları məhz burada kəsişir: hər ikisi keçmişdə başqa cür davrana biləcəklərinə inanır və hər ikisi "kaş ki" ilə yaşayır.

Filmdə aktyor Takaçuki obrazı da bu daxili ziddiyyətləri tamamlayır. O, vaxtilə Otonun sevgilisi olub və indi Yusukenin qurduğu "Vanya dayı" tamaşasında Vanya rolunu oynayır. Yusuke üçün onunla işləmək keçmişin ağrılı bir hissəsi ilə üz-üzə gəlmək deməkdir. Lakin Takaçukinin özü də Otonu tam tanımadığını etiraf edir. Bu isə Yusukeyə mühüm bir həqiqəti xatırladır: biz ən yaxın bildiyimiz insanın belə bütün dünyasına sahib deyilik.

Filmin ən təsirli cəhətlərindən biri budur ki, Yusuke ilə Misaki bir-birini xilas etmirlər. Onlar sadəcə bir-birini dinləyirlər. Bəzən insanın sağalması üçün ona məsləhət verən yox, ağrısının qarşısında susmadan dayanan biri lazımdır.

Çexovun "Vanya dayı"sı da bu baxımdan filmin içində təsadüfi əsər deyil. Pyesin qəhrəmanları da həyatlarının başqa cür ola biləcəyini düşünür, itirilmiş imkanların və keçmişin yükünü daşıyırlar. Yusuke səhnədə Vanya dayını oynamağa məcbur qalanda teatrla həyat arasındakı sərhəd daha da nazikləşir. O, artıq yalnız Çexovun qəhrəmanını oynamır; öz həyatının ağrısını da səhnəyə gətirir.

Hamaquçinin filmində müxtəlif dillərin yanaşı səslənməsi də xüsusi məna daşıyır. Tamaşada aktyorlar bir-birini həmişə eyni dildə anlamırlar. Lakin bu dil fərqliliyi onları ayırmaq əvəzinə yaxınlaşdırır. Çünki insanı anlamaq üçün həmişə onun sözlərini bilmək lazım deyil. Bəzən səsin tonu, baxış, pauza və susqunluq sözlərdən daha çox şey deyir.

Filmin yavaş ritmi də təsadüfi deyil. Hamaquçi tamaşaçıya hadisələri tələsik yaşatmır. Uzun avtomobil səhnələri, səssizliklər, təkrarlar və geniş planlar insanın daxilində baş verən dəyişiklikləri izləməyə imkan verir. Bu, hadisələrin yox, hisslərin kinosudur. Tamaşaçı da Yusuke kimi gözləməyi, dinləməyi və sözlərin arasındakı boşluqlara diqqət etməyi öyrənir.

Filmin adı da bu baxımdan başqa məna qazanır. "Maşınımı sür" ilk baxışda sadə bir xahiş kimi səslənir. Amma film irəlilədikcə bu ifadə həyatın sükanını başqa birinə etibar etmək, bir müddət öz yükünü başqasının idarə etməsinə icazə vermək kimi yozulur. Yusuke həyatının sükanını uzun müddət keçmişin əlinə vermişdi. Misaki isə onu yenidən yola çıxmağa məcbur edir.

Finalda Misakini Cənubi Koreyada görürük. O, yeni həyat yaşayır, supermarketdən alış-veriş edir və sonra Yusukenin avtomobilinə bənzəyən maşına minir. Bu səhnə filmin bütün yolunu sakitcə tamamlayır. Artıq avtomobil keçmişin yükünü deyil, davam edən həyatı simvollaşdırır. İnsan keçmişini özü ilə daşıya bilər, amma onun sükanı yenidən öz əlinə keçə bilər.

"Maşınımı sür" bizə ölümü unutmağı öyrətmir. Əksinə, itkilərlə yaşamağı öyrədir. Çünki keçmişi dəyişmək mümkün deyil. Amma onunla necə yaşayacağımızı seçmək hələ də bizim əlimizdədir.

Bəlkə də filmin əsas sualı "insan ağrıdan necə xilas olur?" deyil. Daha çətin sualdır: "Ağrı ilə birlikdə necə yaşamağı öyrənmək olar?"

Hamaquçinin cavabı isə sadədir: yola çıxmaq, dinləmək və nəhayət, öz içində illərdir susan insanla danışmaq.

"525"