Sülh mümkün deyil ANALİZ

İran-ABŞ razılaşması nəyə gətirib çıxaracaq?

ABŞ prezidenti Donald Tramp Vaşinqtonun Tehranla sülh razılaşmasına nail olduğunu açıqladı. Sosial mediada Amerika lideri qələbə nitqi söyləyərək, razılaşma sayəsində neftin artıq Hörmüz boğazından çay kimi axmalı olduğunu iddia etdi. İran tərəfi əldə edilən razılaşmaları qiymətləndirməkdə daha təmkinli idi. İran və ABŞ arasında razılaşmanın imzalanması 19 iyun cümə gününə planlaşdırılıb. Yaxın Şərqdə müharibəni əslində kim qazandı və hansı məsələlər hələ də həll olunmayıb.

ABŞ və İran ölkələr arasında düşmənçiliyi dayandırmalı və Hörmüz boğazını kommersiya gəmiçiliyi üçün açmalı olan bir razılaşma əldə etdiklərini açıqladılar. Razılaşmanı ilk olaraq ABŞ prezidenti Donald Tramp elan etdi. O, sosial media hesabı olan Truth Social-da Hörmüz boğazının açılmasına və İran limanlarına qarşı dəniz blokadasının qaldırılmasına icazə verdiyini yazıb. "Mən bununla Hörmüz boğazının tam, rüsumsuz açılmasına icazə verirəm və eyni zamanda ABŞ-ın dəniz blokadasının dərhal qaldırılmasına icazə verirəm. Dünya gəmiləri, mühərriklərinizi işə salın! Neftin axmasına icazə verin!" - deyə Amerika prezidenti yazıb.

Daha sonra Tramp daha az təmtəraqlı bir şəkildə aydınlıq gətirdi ki, boğazın açılması yalnız 19 iyun cümə günü Tehranla rəsmi müqavilənin imzalanmasından sonra baş verəcək. ABŞ və İran arasında memorandum layihəsinin mətni mediada dərc edilib. Bu sənəd Livan da daxil olmaqla bütün cəbhələrdə hərbi əməliyyatların daimi və dərhal dayandırılmasını nəzərdə tutur. Onun bəndləri arasında ABŞ-ın İranın daxili işlərinə qarışmamaq, İslam Respublikasının suverenliyinə hörmət etmək, dəniz blokadasını 30 gün ərzində tamamilə ləğv etmək və ABŞ qüvvələrini İranı əhatə edən ərazilərdən çıxarmaq öhdəliyi də var.

Memorandumun iqtisadi komponentinə neft, neft-kimya məhsullarının və onların törəmələrinin satışına qarşı sanksiyaların dayandırılması, eləcə də İranın maliyyə resurslarına tam çıxışı daxildir. İranın ən azı 300 milyard dollar dəyərində olan yenidənqurma planları da bildirilir və ABŞ və müttəfiqləri tərəfindən təqdim edilməlidir. Digər məsələlər qrupu sonrakı danışıqlarla bağlıdır. 60 gün ərzində tərəflər nüvə məsələsi üzrə yekun razılaşmanı, ABŞ sanksiyalarının tamamilə ləğvini, BMT Təhlükəsizlik Şurasının qətnamələrini və MAQATE İdarə Heyətinin qərarlarını müzakirə etməlidirlər. İranın dondurulmuş aktivləri də 60 gün ərzində azad edilməli və bu məbləğin yarısı yekun danışıqlar başlamazdan əvvəl Tehrana təqdim edilməlidir.

Kim qalib gəldi?

ABŞ və İran arasında memorandumun dərc olunmasından sonra bir çox Qərb nəşrləri və ekspertləri Vaşinqtonu Tehrana qarşı hərbi əməliyyata başlamağa sövq edən bəzi fundamental məsələlərin gələcək razılaşmada əhatə olunmadığını qeyd etdilər. Britaniyanın "The Guardian" qəzeti yazır: "Gələcək razılaşmanın dərc olunmuş mətnində Hörmüz boğazına çıxış, İranın nüvə proqramı və Livandakı vəziyyət də daxil olmaqla əsas məsələlər barədə demək olar ki, heç bir detal yox idi". Britaniyalı jurnalistlərin fikrincə, gələcək razılaşma ilə bağlı əsas problemlərdən biri sülh danışıqlarına daxil edilməyən İsrailin mövqeyi ola bilər.

"The New York Times" (NYT) qəzeti də oxşar bir fikir bildirib və məqaləsində İsrail ictimaiyyətinin razılaşmalar xəbərinə mənfi reaksiyasını qeyd edib. "Tramp administrasiyasının İranla danışıqlarında iştirak etməyən İsrail özünü potensial sülh prosesindən kənarda tapır və buna görə də Amerika müttəfiqini narahat edən əsas məsələlər həll olunmamış qalır. Atəşkəs müqaviləsinin dərc olunmasından əvvəl belə, ABŞ-İran danışıqlarının təfərrüatları israillilər arasında tənqid və narazılıq dalğasına səbəb olub", - deyə NYT-nin məqaləsində bildirilir.

Rusiya həmçinin qeyd edir ki, Vaşinqtonun Tehranla münaqişədəki ilkin məqsədlərinə nail olunmayıb və bu da ABŞ-ın regionda böyük məğlubiyyətə uğradığını göstərir. "ABŞ İranı nüvəsizləşdirməyi planlaşdırırdı. Bu, baş tutmadı. Onlar İranı Hizbullah, Husilər və digər qüvvələrə dəstəyini dayandırmağa məcbur etmək istəyirdilər, amma bu baş tutmadı. Ballistik raket proqramının (orta mənzilli raketlər) ləğvi də uğursuz oldu. Tramp administrasiyası faktiki olaraq bu məsələdən imtina etdi və bütün bu suallar havada asılı qalıb", - deyə Yaxın Şərq Araşdırmaları İnstitutunun və Rusiya Beynəlxalq Əlaqələr Şurasının (RIAC) eksperti Sergey Balmasov verdiyi müsahibədə izah edib.

"Bu ssenaridə İran qalib gəldi və Tramp yalnız özünün başlatdığı münaqişədən çıxış yolu tapa bildi", - deyə ekspert vurğulayıvb. "Donald Tramp əsas siyasi məğlub olmaq riskini daşıyır. O, qarşıdan gələn ilkin seçkilərdə məğlub kimi təsvir olunacaq", - deyə Balmasov yekunlaşdırıb.

Politoloq və Amerikaşünaslıq üzrə ekspert Malek Dudakov da müqavilənin imzalanması üçün tələsikliyi qeyd edib. "Razılaşmanın simvolizmi göz qabağında idi. Tramp hər kəsə ad günü hədiyyəsi verdi. Lakin razılaşma vaxtında imzalanmadı - bu həftənin sonlarında, 19-da imzalanacaq. Lakin artıq aydındır ki, Ağ Ev razılaşmanın təfərrüatlarını Amerika ictimaiyyətindən gizlətməyə çalışır. Aydındır ki, bu, yumşaq desək, ABŞ üçün çox əlverişsizdir", - politoloq bildirib.

Analitikin sözlərinə görə, yeni razılaşmaya əsasən, ABŞ, ehtimal ki, sanksiyaları yumşaltmalı və İranın aktivlərini qaytarmalı olacaq, eyni zamanda onun nüvə proqramına heç bir əhəmiyyətli məhdudiyyət qoymayacaq. "Bu razılaşma ABŞ üçün 2015-ci il Barak Obama dövründəki razılaşmadan daha pis olacaq. Və bu, əlbəttə ki, ABŞ üçün faktiki məğlubiyyət deməkdir. Trampın Amerika daxilindəki bir çox əleyhdarları artıq bunun İrana faktiki təslim olduğunu deyirlər", - Dudakov vurğulayıb.

Bundan əlavə, o, İsrail lobbisinin son dərəcə əsassız mövqeyinə diqqət çəkib - Təl-Əviv danışıqlarda kənarda qalıb və onları fəal şəkildə sabotaj etməyə çalışır. "ABŞ hazırda İsrail ilə münasibətlərində çox ciddi bir böhran içindədir. Trampın Netanyahuya davamlı qışqırması bu ixtilafın açıq təzahürüdür. İran bundan istifadə edir: ABŞ vasitəsilə İsrailə təzyiq göstərməyə çalışır və İran üçün bütün bu razılaşma açıq-aydın böyük bir diplomatik qələbəyə çevrilib", - deyə amerikalı iddia edir.

Dudakov hesab edir ki, İranın xaoslu üç aylıq müharibədən qurtulması uzun müddət çəkəcək, lakin onlar bu münaqişədən daha güclü tərəf kimi çıxırlar və bölgədəki təsirləri artacaq. "Lakin ABŞ, ehtimal ki, Yaxın Şərqdəki hərbi mövcudluğunu azaltmalı olacaq. Razılaşma bunu nəzərdə tutur. Üstəlik, əməliyyat zamanı artıq 20-dən çox Amerika hərbi bazası məhv edilib - geri dönəcək yer yoxdur", - deyə Dudakov yekunlaşdırıb.

Yaxın Şərqdə sülh olacaqmı?

Anlaşma memorandumu tərəflər arasında rəsmi olaraq 19 iyunda imzalanacaq. Lakin bu, yalnız ilkin razılaşmadır və bütün həll olunmamış məsələlər üzrə danışıqlar üçün 60 günlük müddət qalır. Bloomberg qeyd edir ki, bu cür vəziyyətlərin qarışması tərəflərə münaqişəni yenidən başlatmaq imkanı verir. Məqalədə deyilir: "Bu 60 günlük müddət yekun razılaşmanın imzalanmasının pozulması ehtimalını artırır. Artıq iki tərəf arasında fikir ayrılıqları yaranır. Bu, regionda yeni silahlı qarşıdurma mərhələsindən əvvəl yalnız müvəqqəti bir fasilə ola bilər".

Bu narahatlıqlar İsrail Baş naziri Benyamin Netanyahunun sərt mövqeyi ilə daha da artır. O, Vaşinqton və Tehranın sülh razılaşması imzalamaq planlarına baxmayaraq, ABŞ prezidentini Livanda Hizbullaha qarşı hərbi kampaniyanı davam etdirmək planları barədə məlumatlandırıb. Netanyahu İsrailin Livandan qoşunlarını çıxarmayacağını və özünü İran razılaşmasındakı Livan bəndi ilə bağlı hesab etmədiyini açıqlayıb.

Politoloqların da qeyd etdiyi kimi, ABŞ və İran arasında ilkin razılaşmanın imzalanmasından əvvəlki beş gün ərzində belə böyük bir razılaşma baş verə bilər. Bu beş gündə, məsələn, razılaşmadan kənarda qalan və onun müddəalarından açıq şəkildə narazı olan İsrailin istəyi ilə çox şey baş verə bilər. Hazırkı memorandum İran üçün daha əlverişlidir. Hazırda onun əsas güzəşti Hörmüz boğazında əvvəlki gəmiçilik modelinə qayıtmaqdır. Bu, əlbəttə ki, Trampın danışdığı parlaq qələbəyə bənzəmir.

İran müqavilədən təkcə siyasi cəhətdən deyil, həm də maliyyə baxımından faydalanır, çünki memorandumda İran aktivlərinin blokdan çıxarılması və 300 milyard dollara qədər dəyərində yenidənqurma planının vədi nəzərdə tutulur. Lakin, bütün aşkar faydalara baxmayaraq, hətta İranın özündə belə ABŞ ilə sülhə qarşı tənqidlər var. İran daxilində ABŞ ilə razılaşma, həmçinin isteblişment və cəmiyyətin bir hissəsi arasında məğlubiyyətçi hisslər oyadır. Güzəştlər müqabilində güzəştlərin məntiqi İran şahinləri üçün qəbuledilməzdir və onlar mövcud parametrlərdən deyil, nüvə proqramı üzrə əlavə güzəştlərdən və Hörmüz üzərində nəzarətin itirilməsindən qorxurlar.

Əsas danışıqlar hələ yeni başlayıb və buna görə də Yaxın Şərqdə sülhdən danışmaq hələ tezdir. Sülh perspektivlərindən danışmaq, xüsusən də iki antaqonist - İsrail və İran - mövcud olduğu müddətcə tam hüquqlu bir razılaşma apriori mümkün deyil. Bəzilərinin Yaxın Şərqdə danışdığı sülh apriori mümkün deyil. Atəşkəs mümkündür - müvəqqəti olaraq. Tərəflər bir-birinə daha ciddi zərbələr endirmək üçün güc toplayacaqlar. Hər şey yeni başlayır, daha doğrusu, davam edir. Hər şey dinamikdir. Eyni zamanda, İsrail ABŞ-ın İran məsələsindən imtina etməsindən narazı görünür. Gələcəkdə ABŞ və İsrail arasında müəyyən bir uçurumun yaranma ehtimalı istisna deyil. Bu proses davam edəcək və biz İsrail ilə İran arasında daha böyük qarşıdurmaların şahidi olacağıq. Üstəlik, əgər İsrail İran raketləri ilə bombardman olunmağa başlasa, Tramp artıq kənar müşahidəçi mövqeyini qoruyub saxlaya bilməyəcək.

V.VƏLİLİ