Sülhün “sözdən əmələ” imtahanı

Bakıda akkreditə olunmuş diplomatik korpus və beynəlxalq təşkilatların nümayəndələrinin Qarabağ və Şərqi Zəngəzura səfərinə Ermənistan cəmiyyətinin verdiyi kəskin reaksiya ətrafında yaranan mübahisə iki paytaxt arasında sülh prosesinin ən həssas məqamını ortaya qoydu: formal danışıqlar irəlilədikcə, ritorika geridə qalır.

Beynəlxalq hüquq baxımından məsələ sadədir: dövlətin öz suveren ərazisində diplomatik korpusu qəbul etməsi onun suveren hüququdur. Hələ sovet irsinə xitam verən Alma-Ata Bəyannaməsi dövlətlərin bir-birinin ərazi bütövlüyünə və mövcud sərhədlərin toxunulmazlığına hörmət etməsini tələb edirdi. Bu səfər heç bir beynəlxalq öhdəliyi pozmur. Akkreditə olunmuş diplomatik korpusun Qarabağa səfəri beynəlxalq ictimaiyyətin Azərbaycanın öz əraziləri üzərindəki suverenliyini yerində tanıması üçün diplomatik təcrübənin adi elementidir.

Lakin İrəvanın reaksiyası hüquqi müstəvidə deyil, siyasi müstəvidə izah olunmalıdır. Hüquq baxımından burada izah ediləsi bir şey yoxdur: dövlətin öz beynəlxalq səviyyədə tanınmış ərazisində diplomatik korpusu qəbul etməsi onun suveren hüququdur və bu, BMT Nizamnaməsində təsbit olunmuş ərazi bütövlüyünə hörmət prinsipinin, eləcə də tərəflərin qarşılıqlı ərazi bütövlüyü tanınmasının birbaşa nəticəsidir. Heç bir beynəlxalq öhdəlik pozulmayıb; ona görə də reaksiyanın hüquqi əsası yoxdur və onu yalnız daxili siyasət məntiqində anlamaq mümkündür.

Bu məntiq isə aydındır: Ermənistanda hakimiyyət hər bir xarici-siyasi addımı daxili auditoriyanın gözü ilə ölçməyə məcburdur. Məhz buna görə də Azərbaycanın öz ərazisindəki fəaliyyəti – nə qədər qanuni olsa da – İrəvanda müxalifətin əlinə "arqument" kimi verilir: hər bir belə hadisə daxili-siyasi mübadiləyə çevrilir, səfərin hüquqi mahiyyəti deyil, onun hakimiyyətin sülh kursunu "zəiflik" kimi təqdim etmək imkanı ön plana çıxır. Burada məsələ qanunla bağlı deyil, siyasi kapitalın toplanması ilə bağlıdır. Başqa sözlə, reaksiyanın izahı var: daxili siyasətin məntiqi onu izah edir. Amma bəraəti yox: nə hüquq, nə sülh prosesinin maraqları bu reaksiyanı əsaslandırır.

* * *

Ziddiyyət daha qabarıqdır: avqustun 8-də Vaşinqtonda hər iki lider sülh müqaviləsini paraflamış, yaxın gələcəkdə imzalamağı öhdələrinə götürmüş və nəqliyyat əlaqələrinin bərpasına razılıq vermişdir. Bu fon üzərində İrəvanın öz rəsmi sülh kursu ilə ziddiyyət təşkil edən kəskin bəyanatlar verməsi sülh prosesinin özünü şübhə altına almaqdır.

2022-ci ilin oktyabrında imzalanan birgə bəyanatda Ermənistan və Azərbaycanın ərazi bütövlüyü tanındı, tərəflər BMT Nizamnaməsinə və 1991-ci il Alma-Ata Bəyannaməsinə sadiqliyi təsdiqləyərək sərhəd delimitasiyası komissiyalarının işi üçün hüquqi baza yaratdılar 2019-cu ilin maksimalisti ilə 2025-ci ilin sülh müqaviləsini paraflayan lideri arasında İrəvanın rəsmi xətti sonuncunun xeyrinə dəyişib. Deməli, səfərə verilən kəskin reaksiya Ermənistanın dövlət marağından çox, onun daxili-siyasi mühitinin məhsuludur və ölkənin baş nazirinin siyasi kursu ilə ziddiyyət təşkil edir.

İndi ən vacib sual: bu mübadilə sülh prosesinə necə təsir edir? Orta mövqedən baxanda cavab birmənalıdır – mənfi, amma kritik deyil. Qeyd etməliyik ki, regional inkişaf yalnız tərəflərin bir-birinə ərazi iddialarının olmaması şərtilə mümkündür; revanşist əhval-ruhiyyəni dəstəkləyən hər hansı cəhd danışıqları çətinləşdirir və müqavilənin imzalanmasını gecikdirir. Səfərə verilən kəskin reaksiya daxili auditoriyaya hesablanmış, lakin sülh prosesinin strateji maraqlarına tam xidmət etməyən addımlardır. Həssas məqamlarda ritorika nə qədər sərtləşsə, ifrat qüvvələr bir o qədər güclənir.

Burada sülh fəlsəfəsinin ənənəvi dərsi aktualdır: sülh yalnız atəşin kəsilməsi deyil – onun davamlılığı düşmənçiliyi yenidən istehsal edən ritorikanın və münasibətlərin dəyişdirilməsindən asılıdır. Gündəlik bəyanatlar səviyyəsində davam edən qarşılıqlı ittihamlar məhz bu yenidən istehsalın mexanizmidir.

Sülh prosesinin ən böyük riski müharibənin bərpası deyil, ritorikanın dinc yolu əvəzləməsidir. Həm Bakının, həm də İrəvanın strateji marağı müqavilənin imzalanması və icrasındadır: delimitasiya, kommunikasiyaların açılması, diplomatik münasibətlərin qurulması regional inkişafın real əsaslarıdır. Səfərlər, bəyanatlar və reaksiyalar sülh prosesinin sınağıdır; əsl ölçü müqavilənin imzalanması və həyata keçirilməsidir.

Hər hansı reaksiya və ya bəyanatın tonu – Bakıda da, İrəvanda da – bu məntiqə tabe olmalıdır. Çünki ritorika sülhü əvəzləyəndə sülh də ritorikaya çevrilir.

Şəbnəm ZEYNALOVA,
XQ-nin siyasi analitiki, siyasi elmlər üzrə fəlsəfə doktoru, dosent