Süni intellektə keçid: Azərbaycan hansı mərhələdədir? TƏHLİL

Azərbaycanda süni intellekt sahəsinin inkişafı son illərin prioritet mövzularındandır. Bu məsələ tez-tez dövlət rəsmilərinin çıxışlarında gündəmə gətirilir, rəsmi strategiyalarda qabarıq formada əksini tapır. Rəqəmsal transformasiya, “ağıllı şəhər və kənd” konsepsiyaları, elektron hökumət həlləri və data-əsaslı qərarvermə mexanizmləri fonunda süni intellektin ölkənin iqtisadi və institusional inkişafında oynaya biləcəyi rol artıq nəzəri müstəvidən çıxaraq praktik gündəmə daxil olub. Lakin bu keçidin real nəticələr verib-vermədiyi, atılan addımların sistemli inkişaf yaradıb-yaratmadığı və formalaşan institutların dayanıqlı olub-olmadığı hələ də açıq qalan əsas məsələlərdəndir.

Təşəbbüsdən tətbiqə keçid

Azərbaycanda süni intellekt sahəsində dövlət siyasətinin formalaşması uzun müddət ayrı-ayrı pilot layihələr və sektor üçün xarakterik spesifik təşəbbüslər səviyyəsində qalıb. Bank sektorunda risk modelləşdirilməsi, kənd təsərrüfatında məhsuldarlıq proqnozları, nəqliyyatda axınların təhlili kimi tətbiqlər mövcud olsa da, bu proseslər vahid milli çərçivə daxilində idarə olunmurdu. Məhz bu boşluq 19 mart 2025-ci il tarixində təsdiq edilmiş “Azərbaycan Respublikasının 2025–2028-ci illər üçün Süni İntellekt Strategiyası” ilə aradan qaldırılmağa cəhd göstərildi. Strategiya süni intellektin tənzimlənməsi, infrastrukturun qurulması, insan kapitalının inkişafı və iqtisadi dəyər yaradılması kimi istiqamətləri vahid yol xəritəsində birləşdirdi və sahədəki pərakəndə yanaşmanı mərkəzləşdirilmiş dövlət siyasəti ilə əvəzlədi.

Azərbaycan İnformasiya və Kommunikasiya Texnologiyaları Sənayesi Assosiasiyasının (AİKTSA) sədri Elvin Abbasov “APA-Economics”ə açıqlamasında qeyd edib ki, bu sənəd faktiki olaraq ölkədə süni intellekt üzrə xaotik inkişaf mərhələsini başa çatdıraraq sistemli idarəetməyə keçidi təmin edib:

“Məhz bu yanaşma Azərbaycanın qlobal “Süni İntellekt Hazırlığı İndeksi”ndə qısa müddətdə ciddi irəliləyiş əldə etməsinə və reytinqdə 41 pillə yüksələrək 70-ci yerə çatmasına imkan yaradıb.

Hazırda bu texnologiya rəqəmsal bankçılıq və kənd təsərrüfatı kimi sahələrdə tətbiq olunsa da, ən böyük texniki çatışmazlıq hələ də milli dil modellərinin (LLM) tam formalaşmaması, superkompüter infrastrukturunun qurulma mərhələsində olması və yüksək keyfiyyətli Azərbaycan dilli "data" bazalarının (datasets) qıtlığıdır.

Kadr çatışmazlığı

E.Abbasov kadr məsələsinin bu sahədə ən kritik "dar boğaz" olaraq qaldığını vurğulayıb:

“2016-2022-ci illər arasında məlumat elmi (Data Science) mütəxəssislərinə tələbat 60 dəfə artsa da, yüksək ixtisaslı "Senior" səviyyəli süni intellekt memarları və data mühəndisləri çatışmır. Nazir Rəşad Nəbiyevin son İsrail səfəri və İsrailin Milli Süni İntellekt Direktorluğu ilə imzaladığı memorandum məhz bu kadr potensialını gücləndirməyi, superkompüter infrastrukturunu inkişaf etdirməyi və İsrailin mülki sektorlardakı süni intellekt təcrübəsini Azərbaycana transfer etməyi hədəfləyir. Gələcək hədəfimiz isə yeni yaradılan Süni İntellekt Akademiyası vasitəsilə qlobal standartlara uyğun mütəxəssislər yetişdirmək və süni intellektin iqtisadiyyata əlavə dəyər gətirdiyi rəqəmsal bir haba çevrilməkdir”.

E.Abbasovun da qeyd etdiyi kimi, sözügedən strategiyanın mövcudluğu avtomatik olaraq texnoloji mükəmməllik demək deyil. Azərbaycanda süni intellekt ekosisteminin ən ciddi texniki problemlərindən biri milli səviyyədə formalaşmış dil modellərinin olmamasıdır. Azərbaycan dilində yüksək keyfiyyətli böyük həcmli məlumat dəstələrinin çatışmazlığı, annotasiya olunmuş datasetlərin yox dərəcəsində olması və hesablama gücünün məhdudluğu süni intellektin dərin öyrənmə səviyyəsində tətbiqini ciddi şəkildə məhdudlaşdırır. Superkompüter infrastrukturu üzrə planlar mövcud olsa da, bu istiqamətdə praktiki mərhələ hələ başlanğıc səviyyəsindədir və real tədqiqat-istehsal dövrünə keçid təmin olunmayıb.

Beynəlxalq təmaslar

Dövlət bu boşluğu aradan qaldırmaq üçün beynəlxalq əməkdaşlıq mexanizmlərinə üstünlük verməyə başlayıb. Xüsusilə də İsrail, Cənubi Koreya və Avropa ölkələri ilə qurulan əlaqələr süni intellektin mülki sektorda tətbiqi təcrübəsinin Azərbaycana transferinə yönəlib. Rəqəmsal inkişaf və nəqliyyat naziri Rəşad Nəbiyevin İsrailə səfəri və İsrailin Milli Süni İntellekt Direktorluğu ilə imzalanmış əməkdaşlıq mexanizmləri bu baxımdan kadr hazırlığı, superkompüter infrastrukturu və tətbiqi modellərin lokallaşdırılması istiqamətində mühüm addım kimi qiymətləndirilir.

Bu kontekstdə rəqəmsal inkişaf və nəqliyyat nazirinin ABŞ-a həyata keçirdiyi səfərlər də diqqət çəkir. Nazirliyin son illərdə ABŞ-ın aparıcı texnoloji mərkəzlərində, xüsusilə Silikon Vadisində keçirilən görüşləri Azərbaycanın süni intellekt gündəmini qlobal texnoloji ekosistemlə əlaqələndirmək məqsədi daşıyıb. Bu səfərlər çərçivəsində iri texnologiya şirkətləri, süni intellekt tədqiqat mərkəzləri və vençur kapital strukturları ilə aparılan müzakirələr əsasən dövlət sektorunda süni intellekt həllərinin tətbiqi, məlumat infrastrukturunun gücləndirilməsi, bulud və hesablama resurslarına çıxış imkanları, eləcə də insan kapitalının inkişafı istiqamətində əməkdaşlıq perspektivlərinə fokuslanıb. Bu səfərlər Azərbaycanın süni intellekt sahəsində yalnız texnologiya idxalçısı deyil, beynəlxalq bilik və təcrübə mübadiləsinin iştirakçısı olmaq niyyətini göstərir. Bununla belə, bu səfərlərin real nəticələrinin hansı konkret layihələrə və institusional mexanizmlərə çevriləcəyi hələ də açıq qalır və bu da beynəlxalq təmasların praktik icra ilə tamamlanmasının vacibliyini ön plana çıxarır.

Real nəticələr zəifdir

Strateji sənədlərdə Azərbaycanın regional rəqəmsal mərkəzə çevrilməsi, süni intellektin iqtisadiyyata əlavə dəyər gətirən alətə transformasiyası və dövlət idarəçiliyində data-əsaslı qərarvermənin genişləndirilməsi əsas hədəflər kimi göstərilir. Lakin bu hədəflərin reallaşması üçün hüquqi tənzimləmə ilə real icra mexanizmləri arasında uyğunsuzluq aradan qaldırılmalıdır. Süni intellektin etik çərçivəsi, məsuliyyət bölgüsü, məlumatların qorunması və alqoritmik şəffaflıq məsələləri normativ sənədlərdə qeyd edilsə də, onların praktik icrası hələ də institusional sınaq mərhələsindədir.

Region ölkələrinin təcrübəsi göstərir ki, süni intellekt yalnız strategiya ilə deyil, bazar mexanizmlərinin formalaşdırılması ilə inkişaf edir. Türkiyə və Qazaxıstan kimi ölkələrdə dövlət sifarişi və korporativ tələbat paralel şəkildə stimullaşdırıldığı halda, Azərbaycanda bu sahə əsasən dövlət təşəbbüsü üzərində qurulub. Özəl sektorun süni intellekt layihələrinə investisiya marağı hələ zəifdir və kommersiya yönümlü məhsulların sayı məhduddur. Bu isə texnologiyanın iqtisadiyyata real təsirini azaldır.

Yekun nəticə

Mövcud mənzərə onu göstərir ki, Azərbaycanda süni intellekt sahəsində prinsipial dönüş başlanıb, lakin bu dönüş hələ tam institusional yetkinlik mərhələsinə çatmayıb. Strategiya mövcuddur, beynəlxalq əlaqələr qurulur, kadr hazırlığı ilə bağlı yeni institutlar yaradılır. Bununla yanaşı, texniki infrastrukturun gecikməsi, yüksək səviyyəli mütəxəssis çatışmazlığı və bazar mexanizmlərinin zəifliyi inkişafın tempini məhdudlaşdırır.

Mövcud resurslar və qəbul edilmiş qərarlar nəzərə alındıqda, süni intellektin Azərbaycanda real iqtisadi dəyər yaradan sahəyə çevrilməsi mümkündür, lakin bu, yalnız strategiyaların kağız üzərində qalacağı halda deyil, ardıcıl icra, ölçülə bilən nəticələr və özəl sektorun prosesə aktiv cəlb edilməsi ilə təmin oluna bilər. Hazırkı mərhələ imkanlarla yanaşı riskləri də ehtiva edir və bu risklərin idarə olunması süni intellektin ölkənin uzunmüddətli inkişaf gündəmində hansı rolu tutacağını müəyyənləşdirəcək.