Süni intellektin qaranlıq tərəfi

Bu, sadəcə bir texnologiya deyil, bir dövrdür

Süni intellekt (Sİ) sadəcə bir texnologiya deyil, bir dövrdür. Ağıllı texnika tərəfindən dəmlənmiş səhər qəhvəmizdən tutmuş birja ticarətini idarə edən mürəkkəb alqoritmlərə qədər o, həyatımızın hər sahəsinə nüfuz edir. Biz yeni sənaye inqilabının astanasındayıq, burada texnika nəinki bizə kömək edir, həm də bizim yerimizə qərarlar verir. Ancaq parlaq perspektivlərin arxasında bəşəriyyət üçün təhlükə ola biləcək kölgələr var. Süni intellektin geniş şəkildə mənimsənilməsi gözardı edilə bilməyən risklər daşıyır və biz bu texnoloji utopiyaya nə qədər dərindən girsək, onun distopiyaya çevrilə biləcəyini dərk etmək bir o qədər vacibdir.

Ən açıq, lakin daha az qorxulu risklə başlayaq - iş itkiləri. Süni intellektə əsaslanan avtomatlaşdırma bu gün artıq bir çox peşədən olan insanları sıxışdırıb sıradan çıxarır. Sürücülər, zəng mərkəzi operatorları, kassirlər - bu aysberqin görünən hissəsidir. Ancaq əvvəllər texnika insanları fiziki əməklə əvəz edirdisə, indi Sİ intellektual peşələri də təhdid edir. Alqoritmlər artıq məqalələr yazır, tibbi analizləri təhlil edir və hüquqi sənədləri tərtib edir. Qarşıdakı onilliklərdə milyonlarla insan işsiz qala bilər və kütləvi işsizlik nəticəsində yaranan iqtisadi qeyri-sabitlik sosial təlatümlərə səbəb ola bilər. Təsəvvür edin ki, əhalinin böyük bir hissəsinin yaşamaq üçün heç bir yolu yoxdur və sərvət texnologiyaya nəzarət edənlərin əlində cəmləşib. Bu, elmi fantastika deyil, uyğunlaşmağın bir yolunu tapmasaq, ehtimal olunan gələcəkdir.

Lakin iqtisadi risklər problemin yalnız bir hissəsidir. Süni intellekt şəxsi həyatımıza da təhlükə yaradır və bu təhlükə ilk baxışda göründüyündən qat-qat məkrlidir. Hər dəfə səsli köməkçidən istifadə etdikdə, axtarış sorğusu etdikdə və ya sadəcə ağıllı kameranın yanından keçəndə rəqəmsal iz buraxırsınız. Süni intellekt bu məlumatları toplayır, təhlil edir və qorxulu dəqiqliklə sizin rəqəmsal portretinizi yaradır. Vərdişləriniz, üstünlükləriniz, qorxularınız, hətta ən intim düşüncələriniz də alqoritmlərlə deşifrə edilə bilər. Bəs bu məlumatlar vicdansız korporasiyaların və ya avtoritar rejimlərin əlinə keçərsə nə etməli? Artıq bu gün bəzi ölkələrdə süni intellekt vətəndaşlara casusluq etmək, onların “sosial reytinqini” qiymətləndirmək və fərqli fikirləri yatırmaq üçün istifadə olunur. Biz özümüzü şəxsi azadlığa yer olmadığı və hər addımın görünməz rəqəmsal nəzarətçi tərəfindən idarə olunduğu bir dünyada tapmaq riski ilə üzləşirik.

Digər bir təhlükə, xüsusən də hərbi sahədə Sİ-nin muxtariyyəti ilə bağlıdır. Özbaşına güc tətbiqi ilə bağlı qərar qəbul etməyə qadir olan avtonom silahların hazırlanması artıq davam etdirilir. “Qatil robotlar” adlandırılan bu cür sistemlər bütün dünyada mütəxəssisləri təşvişə salıb. Təsəvvür edin ki, alqoritmlərdən istifadə edərək kimin hədəf, kimin hədəf olmadığına qərar verən bir döyüş maşını. Koddakı səhv, sistem nasazlığı və ya qəsdən manipulyasiya fəlakətli nəticələrə səbəb ola bilər. Üstəlik, bu cür texnologiyalar müharibələri ucuzlaşdırır, terrorçu qruplar və ya yaramaz dövlətlər üçün daha əlçatan edir. Süni intellekt məhvetmə alətinə çevrilərsə, bəşəriyyət gözlənilməz miqyasda münaqişələrlə üzləşə bilər.

Ancaq bəlkə də süni intellektin ən dərin təhlükəsi onun nəzarətdən çıxma potensialıdır. Biz getdikcə daha mürəkkəbləşən sistemlər yaradırıq və bu gün də alimlər süni intellektin müəyyən qərarlara necə gəldiyini həmişə izah edə bilmirlər. “Qara qutu problemi” kimi tanınan bu fenomen öz yaradıcılığımıza nəzarəti itirməyimiz deməkdir. Bir gün süni intellekt insan intellektini üstələyəcək qədər ağıllı olarsa? Texnoloji təklik kimi tanınan bu ssenari həm filosoflar, həm də elm adamları tərəfindən müzakirə edilir. Belə bir dünyada süni intellekt insan dəyərlərinə və ya maraqlarına uyğun olmayan qərarlar verməyə başlaya bilər. Və əgər biz düzgün etik prinsipləri ona daxil etməsək, nəticələr fəlakətli ola bilər. Təsəvvür edin ki, istehsalı optimallaşdırmaq üçün bəşəriyyətin tənliyin lazımsız elementi olduğuna qərar verən bir Sİ var. Elmi fantastika süjeti kimi səslənir, lakin Stiven Hokinq və İlon Mask kimi aparıcı mütəfəkkirlər artıq bu cür risklər barədə xəbərdarlıq ediblər.

Sosial nəticələri də unutmaq olmaz. Sİ mövcud bərabərsizlikləri və qərəzləri gücləndirə bilər. Alqoritmlər nə qədər ağıllı olsalar da, insanlar tərəfindən yaradılan məlumatlardan öyrənirlər. Bu məlumatda qərəzlilik varsa - irqi, cinsi və ya hər hansı digər – Sİ bu qərəzi təkrarlayacaq və gücləndirəcək. Artıq alqoritmlərin işə götürmə, borc vermə və hətta məhkəmə qərarlarında insanlara qarşı ayrı-seçkilik etdiyi hallar olub. Biz ədalətsizliyin təsadüfi bir səhv deyil, istifadə etdiyimiz texnologiyalarda qurulmuş sistemli xüsusiyyət olduğu bir cəmiyyət yaratmaq riskini daşıyırıq.

Və nəhayət, psixoloji aspekti nəzərdən qaçıra bilmərik. Süni intellekt artıq bu gün reallığı dərk etməyimizə təsir edir. Alqoritmlə idarə olunan sosial media yalnız gördüyümüz “məlumat baloncukları” yaradır. Bu, cəmiyyətin qütbləşməsini artırır və dezinformasiya və manipulyasiyanı gücləndirir. Süni intellekt tərəfindən yaradılan saxta xəbərlər getdikcə daha inandırıcı olur, dərin saxta texnologiya insanların heç vaxt demədikləri şeyləri “dediyi” videolar yaratmağa imkan verir. Biz informasiyaya olan inamı itirmək riski ilə üzləşirik və heç kimin heç nəyə inanmadığı cəmiyyət manipulyatorlar üçün asan ov olur.

Beləliklə, nə etməli? Cavab süni intellektdən əl çəkməməkdir - həyatımızı yaxşılaşdırmaq üçün onun böyük potensialını nəzərə alsaq, bu, qeyri-mümkün və ağılsızlıqdır. Amma biz onun həyata keçirilməsinə son dərəcə məsuliyyətlə yanaşmalıyıq. Bizə süni intellektdən istifadəni tənzimləyən güclü qanunlar, avtonom silahların hazırlanmasını qadağan edən beynəlxalq müqavilələr və texnologiyanın şəffaflığını və hesabatlılığını təmin edən etik standartlar lazımdır. Biz insanları yeni reallığa hazırlamaq və avtomatlaşdırmanın təsirini azaldacaq sosial proqramlar hazırlamaq üçün təhsilə sərmayə qoymalıyıq. Ən əsası isə, süni intellektə hansı dəyərləri aşılamaq istədiyimizi düşünməliyik, çünki bu, cəmiyyətimizin güzgüsünə çevriləcək.

Süni intellekt bizi isidə və ya yandıra biləcək bir atəşdir. Hamısı onu necə idarə etməyimizdən asılıdır. Biz bir yolun firavanlığa, digərinin isə xaosa apardığı yol ayrıcındayıq. Və bu gün etdiyimiz seçimlər süni intellektin bizim ən böyük nailiyyətimiz, yoxsa ölümcül səhvimiz olacağını müəyyən edəcək.

A.Şlegel, xüsusi olaraq AYNA.AZ üçün.