Suriyada yeni oyun: Ankaranın planını kim və niyə pozur?

Pərdəarxası planlar və geosiyasi hesablar...

Suriyada son günlər müşahidə olunan gərginliyin artması təsadüfi deyil və bunu yalnız lokal təhlükəsizlik insidentləri kimi qiymətləndirmək yanlış olardı. Proseslərin arxasında bir neçə paralel plan və regional–qlobal maraqların toqquşması dayanır. Əsas məqsəd isə bölgədə formalaşmaqda olan yeni balansı pozmaq və Suriyanın post-müharibə mərhələsində sabitliyə doğru irəliləməsinin qarşısını almaqdır.

“Terrorsuz Türkiyə” strategiyasına zərbə cəhdi

Mürəkkəbləşmənin birinci və ən vacib səbəbi Ankaranın irəli sürdüyü “Terrorsuz Türkiyə” konsepsiyasını və PKK/YPG/PYD terror xəttini regiondan birdəfəlik çıxarmaq planını pozmaq cəhdləridir. Bu strategiya təkcə Türkiyənin milli təhlükəsizliyi üçün deyil, bütövlükdə Suriyanın ərazi bütövlüyü və Yaxın Şərqdə uzunmüddətli sabitlik baxımından ciddi əhəmiyyət daşıyır.
Lakin bu plan bir sıra regional və regiondankənar güclərin maraqlarına uyğun gəlmir. Həmin aktorlar uzun illər PKK/YPG/PYD terror strukturundan geosiyasi və geoekonomik alət kimi istifadə ediblər. Bu təşkilat vasitəsilə Türkiyəyə təzyiq göstərmək, Ankaranı zəiflətmək, daxili böhranlara sürükləmək və bölgədə öz şərtlərini diktə etmək mümkün olub. Belə bir “kartın” əldən çıxması həmin qüvvələri ciddi şəkildə narahat edir.

Türkiyənin Suriyada artan rolu və narahatlıq yaradan balans

İkinci mühüm amil Türkiyənin Suriyada Əsəd rejimindən sonrakı mərhələdə daha dominant aktora çevrilməsi perspektividir. Ankara Suriyanın vahidliyinin qorunması, dövlət institutlarının bərpası və təhlükəsizlik arxitekturasının formalaşdırılmasında hərbi və siyasi güc kimi çıxış edir. Bu isə müəyyən dairələr tərəfindən qəbul edilmir.

Dəməşq yeni mərhələdə ölkənin bütövlüyünü qorumaq və daxili həmrəyliyi təmin etmək üçün etnik və dini qruplarla dialoqa getmək, mərkəzi hakimiyyətə etimad yaratmaq xəttini seçib. Türkiyə bu prosesdə həm təhlükəsizlik təminatçısı, həm də siyasi vasitəçi kimi aktiv rol oynayır. Məhz bu aktivlik bəzi regional oyunçuların planlarını alt-üst edir.

SDG ilə razılaşma və sabotaj cəhdləri

Dəməşq hökumətinin kürdləri təmsil edən SDG ilə danışıqlara gedərək müəyyən razılaşma əldə etməsi Suriyada sabitlik üçün mühüm addım idi. Lakin kənar qüvvələr bu razılaşmanın, xüsusilə də Ankaranın prosesdə aktiv iştirakı ilə real nəticə verməsinin qarşısını almağa çalışırlar.
Son günlər Hələbdə SDG/YPG/PYD qüvvələri ilə baş verən qarşıdurmalar və Suriya ordusunun onlara qarşı məhdud hərbi əməliyyat keçirməsi məhz bu sabotaj cəhdlərinə verilən sərt mesaj kimi dəyərləndirilməlidir. Dəməşqin qətiyyətli mövqeyi və Ankaranın koordinasiyalı səyləri nəticəsində bu planın genişlənərək bütün Suriyanı əhatə etməsinə imkan verilmədi. Beləliklə, hazırkı mərhələdə bu ssenari iflasa uğradı.

Köhnə metodlar, yeni oyunlar

Bununla belə, təhlükənin tam aradan qalxdığını demək tezdir. PYD təmsilçisi Salih Müslimin son açıqlamaları göstərir ki, həmin qüvvələr öz məqsədlərinə çatmaq üçün növbəti mərhələdə yeni oyunlara əl ata bilərlər. Bu, artıq sınaqdan çıxarılmış metodlardır.

Əvvəllər də Suriyada daxili parçalanmanı dərinləşdirmək üçün druzlarla hökumət qüvvələri arasında toqquşmalar yaradılıb, dini və milli zəmində gərginlik qızışdırılıb, məscidlərdə partlayışlar törədilib, nüsayrilərin yaşadığı bölgələrdə məqsədli destabilizasiya cəhdləri edilib.
Bu hadisələrin hamısı süni şəkildə idarə olunan xaos yaratmaq və Suriyanın mərkəzi hakimiyyət ətrafında toparlanmasının qarşısını almaq məqsədi daşıyıb.

Sabitlik asan olmayacaq, amma  proses Ankaranın nəzarətindədir

Bütün bunlar onu göstərir ki, Suriyada qısa müddətdə tam sabitliyin bərqərar olacağından danışmaq hələ tezdir. Proseslər mürəkkəbdir və çoxsaylı aktorların maraqları toqquşur. Bununla belə, sabitliyə doğru real səylər mövcuddur və bu səylərin mərkəzində Ankara dayanır.
Hesab etmək olar ki, Türkiyə bölgədə oynanan oyunları doğru oxuyur və adekvat addımlar atır. Həm hərbi, həm diplomatik, həm də təhlükəsizlik müstəvisində atılan addımlar Suriyada parçalanma ssenarilərinin qarşısını almağa yönəlib. Qarşıdakı dövrdə də oxşar təxribatların istisna olunmadığı şəraitdə məhz bu çevik və praqmatik yanaşma bölgənin taleyini müəyyən edəcək əsas faktorlardan biri olacaq.

Mürtəza