TDT nin birliyi və koordinasiyalı fəaliyyəti Türk dünyasını beynəlxalq arenada mühüm aktora çevirir ŞƏRH

Mingəçevir, 8 oktyabr, Vüsalə Cənnətova, AZƏRTAC

“Bölgələrdən AZƏRTAC üçün yazırlar”: Mingəçevir ziyalısı, Beynəlxalq Jurnalistlər Federasiyasının üzvü İnqilab Şirinlinin Qəbələdə Türk Dövlətləri Təşkilatının Dövlət Başçıları Şurasının 12-ci Zirvə Görüşünə dair şərhini təqdim edirik.

TDT-nin 12-ci Zirvə Görüşü - Həmrəylik, güc, təhlükəsizlik, sabitlik və rifah

Qəbələ şəhərində "Regional sülh və təhlükəsizlik" mövzusunda keçirilən Türk Dövlətləri Təşkilatının (TDT) Dövlət Başçıları Şurasının 12-ci Zirvə Görüşü bir sıra önəmli məqamlarla yadda qaldı. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev çıxışı zamanı təhlükəsizlik, hərbi və müdafiə sahələrində əməkdaşlığın artırılması zərurətini vurğuladı. Bildirdi ki, bu gün sülh və təhlükəsizlik hər bir ölkənin inkişafı üçün əsas amildir. Dünyanın üzləşdiyi hazırkı geosiyasi və təhlükəsizlik çağırışları fonunda ötən il Şuşada qeyri-rəsmi Zirvə Görüşü zamanı qəbul edilmiş Qarabağ Bəyannaməsinə və bugünkü Zirvə Görüşünün "Regional sülh və təhlükəsizlik" mövzusuna uyğun olaraq, Türk dövlətlərinin vahid güc mərkəzi kimi çıxış etməsi olduqca vacibdir. “Ölkələrimiz arasında hərbi, müdafiə və təhlükəsizlik sahələrində geniş əməkdaşlığı nəzərə alaraq, 2026-cı ildə Azərbaycanda Türk Dövlətləri Təşkilatına üzv ölkələrin birgə hərbi təliminin keçirilməsini təklif edirəm", - deyən Prezident İlham Əliyev onu da diqqətə çatdırıb ki, TDT artıq yalnız əməkdaşlıq platforması deyil, beynəlxalq səviyyədə geosiyasi mərkəzlərdən birinə çevrilməkdədir.

Dünyada baş verən dinamik hərbi-siyasi proseslər fonunda XXI əsrin geosiyasi mənzərəsi yeni güc mərkəzlərinin formalaşmasını labüd edir. Qərb və Şərq arasında artan geostrateji rəqabət, enerji və kommunikasiya dəhlizləri uğrunda mübarizə, regionlararası qarşılıqlı asılılığın güclənməsi beynəlxalq münasibətlər sistemində yeni aktorların ön plana çıxmasını qaçılmaz edir. Bu reallıqlar kontekstində Türk Dövlətləri Təşkilatı mərhələli şəkildə vahid siyasi, iqtisadi və mədəni güc mərkəzi olacaq.

Yeni reallıqlar fonunda iqtisadi inteqrasiya

Türk dünyasının geniş coğrafiyası – Qafqazdan Mərkəzi Asiyaya, Xəzər hövzəsindən Aralıq dənizinə qədər uzanan mühüm strateji mövqeyi TDT-nin geosiyasi imkanları ilə bərabər, geosiyasi dəyərini də artırır. Bu coğrafiya həm strateji, həm enerji resursları, həm də nəqliyyat-tranzit imkanları baxımından dünyanın ən önəmli regionlarından biridir.

Azərbaycan, Türkiyə, Qazaxıstan və Özbəkistan kimi ölkələrin təşəbbüsləri nəticəsində Orta Dəhliz və Zəngəzur dəhlizi kimi layihələr Türk dövlətlərinin dünya miqyasındakı geoiqtisadi təsirini artırır. Bu da nəticə etibarı ilə iqtisadi əlaqələrin dərinləşməsini təmin edəcək. TDT çərçivəsində qəbul edilən 2022–2040-ci illəri əhatə edən “Türk Dünyası Baxış Sənədi” təşkilatın iqtisadi inteqrasiyasını da yeni mərhələyə çıxarır. Detallara diqqət yetirək:

-Ticarət dövriyyəsinin artırılması,

-Vahid gömrük və logistika sistemlərinin yaradılması,

-Yatırımların artırılması və təşviqi,

-Ortaq investisiya fondlarının təşkili və s.

Sadalanan istiqamətlərin sistemli və səmərəli idarə olunması təşkilatın iqtisadi dayanıqlığının təmin edilməsində mühüm rol oynayacaq.

Nəzərə alsaq ki, Türk Dövlətlər Təşkilatının ümumi ÜDM-i 2 trilyon ABŞ dollarından çoxdur, bu amil onların qlobal iqtisadi sistemdə əhəmiyyətli paya malik olduğunu göstərir.

Uğurlu siyasi həmrəylik və diplomatik koordinasiya

12-ci Zirvə Görüşünün təhlili göstərir ki, son illərdə qlobal güclər arasında baş verən balans dəyişiklikləri və yaranan yeni siyasi reallıqlar fonunda TDT-nin vahid, həmçinin monolit diplomatik mövqeyi formalaşmaqdadır. Qazaxıstanın neytral siyasəti, Özbəkistanın və Qırğızıstanın iqtisadi-siyasi sahədəki aktivliyi, Şimali Kipr Türk Cümhuriyyətinin və Macarıstanın Türk dünyasına inteqrasiyası, Türkmənistanın praqmatik mövqeyi, Azərbaycanın etibarlı və balanslı diplomatiyası, Türkiyənin regional liderliyi bu həmrəyliyi daha da gücləndirir.

Türk Dövlətləri Təşkilatının BMT, İƏT, ECO kimi beynəlxalq qurumlarla əməkdaşlığı təşkilatın beynəlxalq legitimliyini möhkəmləndirir.

Qədim tarixi köklərə söykənən mədəni dəyərlər yeni mərhələdə

Türk dünyasının ortaq dil, din, tarix və mədəniyyət dəyərləri TDT-nin ideoloji sütununun formalaşması üçün mühüm amildir. Bu kontekstdən baxsaq, deyə bilərik ki, 12-ci Zirvə Görüşündə mədəni əlaqələrin inkişafı istiqamətində edilən çıxışlar “Türk dünyası – ortaq kökdən gələn gələcək” konsepsiyası çərçivəsində vahid mədəni məkan ideyasını reallaşdırılmasına da “yaşıl işıq” yandırdı. Qəbələdəki Zirvə Görüşü müştərək əməkdaşlığın müzakirə olunduğu platforma kimi Türk dünyasının zəngin folklorunun, ədəbiyyatının və milli ənənələrinin mədəni diplomatiya vasitəsilə qorunaraq təbliğ olunmasını da gələcək strateji hədəflərin tərkib hissəsi kimi ortaya qoydu. Bu mənada Türk Dövlətləri Parlament Assambleyası (TÜRKPA), Beynəlxalq Türk Akademiyası, Türk Mədəniyyəti Təşkilatı (TÜRKSOY), Türkiyə İnvestisiya Fondu, Türk Universitetlər Birliyi kimi qurumlar elmi və humanitar sahədə inteqrasiyanın mühüm elementləri kimi ön plana çıxır.

Qlobal rəqabət fonunda yeni və vahid güc mərkəzi

Rusiya–Qərb qarşıdurması, Çin–ABŞ rəqabəti və Yaxın Şərqdə güc mübarizəsi şəraitində TDT özünü müstəqil geosiyasi platforma kimi təqdim etmək imkanlarını artıq ortaya qoyub. Bu, təşkilata həm regional təhlükəsizliyin və sabitliyin təminatçısı, həm də qlobal dialoq üçün mühüm körpü rolunu qazandırır. Türk dövlətlərinin rəqəmsal gələcək, enerji, nəqliyyat və müdafiə sənayesi sahələrində əməkdaşlığı təşkilatın qlobal güc balansında çəkisini artırır. Proseslərin təhlili göstərir ki, Türk Dövlətləri Təşkilatı sadəcə mədəni-tarixi birlik deyil, strateji əməkdaşlıq platforması və müstəqil güc mərkəzi kimi formalaşır. Qlobal rəqabətin pik həddə çatdığı bir dövrdə TDT-nin birliyi və koordinasiyalı fəaliyyəti Türk dünyasını beynəlxalq arenada mühüm aktora çevirir. Bir sözlə, qlobal rəqabət fonunda artıq Türk Dövlətləri Təşkilatının vahid güc mərkəzinə çevrilməsi qaçılmazdır. Prezident İlham Əliyevin bu amilə diqqət çəkməsi geopolitik və strateji hədəflər, eyni zamanda regional sülh, sabitlik və rifahın gücləndirilməsi baxımından uzaqgörən mühüm addım kimi dəyərləndirilməlidir.