“Türk dünyası birləşsə, dünyanın ən güclü ordularından biri olar“

Bu gün Qəbələdə Türk Dövlətləri Təşkilatının (TDT) növbəti sammiti baş tutacaq. Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin dəvəti ilə təşkilat üzv və müşahidəçi ölkələrin liderləri dəvət olunub.  Sammit “Regional sülh və təhlükəsizlik” mövzusuna həsr olunub. Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan, Qazaxıstan Prezidenti Kasım-Jomart Tokayev, Qırğızıstan Prezidenti Sadır Japarov, Özbəkistan Prezidenti Şavkat Mirziyoyev, Türkmənistanın Xalq Məsləhətinin sədri Qurbanqulu Berdiməhəmmədov, Macarıstan Baş naziri Viktor Orban və Şimali Kipr Prezidenti Ersin Tatar tədbirdə iştirak edəcək.

Sammitlə bağlı Moderator.az-a danışan  Dünya Türkiyat Dərnəyinin sədr müavini, jurnalist və yazar Selçuk Düzgünlə müsahibəni təqdim edir:

– Selçuk bəy, Türk Dövlətləri Təşkilatının Qəbələdə bir araya gəlməsi Azərbaycanın türk dünyasındakı nüfuzunun göstəricisi kimi dəyərləndirilə bilərmi?

– Əgər 1970-ci ildə Anadolunun hər hansı bir şəhərində birinə desəydiniz ki, “Türkiyədən kənarda yaşayan bəzi türklər müstəqil olacaq, "Türk Birliyi" adlı bir təşkilat yaradılacaq və dövlət rəsmiləri ortaq bayraq altında şəkil çəkdirəcəklər”, sizi xəyalpərəst adlandırardılar. Eyni illərdə kimsə “Azərbaycan SSRİ-dən ayrılacaq, Türk dünyasında Türkiyədən sonra ikinci müstəqil dövlət olacaq və digər türkdilli dövlətlər də ardınca gələcək” desəydi, ona da qəribə baxardılar.

1995-ci ilə gəldikdə isə artıq 7 müstəqil türk dövləti var idi. O zaman da kiməsə “Türk Birliyi yaradılacaq və dövlət rəhbərləri ortaq bayraq altında bir araya gələcək” desəydiniz, yenə xəyalpərəstlikdə günahlandırardılar.

Amma Türk Dövlətləri Əməkdaşlıq Şurası yaradıldı və sonradan "Türk Dövlətləri Təşkilatı" adını aldı. “Dildə, fikirdə, işdə birlik” anlayışı sürətləndi və artıq bu, xəyal deyildi. Fiziki və hüquqi təməl isə 2009-cu il oktyabrın 3-də Naxçıvanda qoyuldu.

Bugünkü, 6–7 oktyabr tarixlərində Qəbələdə keçirilən “Regional Sülh və Təhlükəsizlik” mövzusunda sammit məhz həmin addımın məntiqi davamıdır. Türk Dövlətləri Təşkilatının Qəbələdə toplanması Azərbaycanın türk dünyasındakı nüfuzunun, söz sahibliyinin və liderlik rolunun göstəricisidir.

– Türk dünyasının iqtisadi inteqrasiyası və ortaq bazarın yaradılması istiqamətində hansı praktiki addımlar atıla bilər?

– Bu birlik bir daha göstərir ki, Türk dünyası birləşsə, ortaya çıxan nəticə böyük olacaq.

Bugünkü Türk dövlətləri — Türkiyə, Azərbaycan, Türkmənistan, Qırğızıstan, Qazaxıstan və Özbəkistan — yalnız milli baxımdan deyil, həm də iqtisadi və hərbi baxımdan güclüdür:

Ümumi ərazi: 4,8 milyon kvadrat kilometr.

Birgə iqtisadi güc: dünyada 7-ci yer.

Əhali: 140 milyon, dünyada 9-cu sırada.

Hərbi potensial birləşsə, dünyanın ən güclü ordularından biri yaranar.

Qısacası, Türk dünyasının problemləri iqtisadi, siyasi və hərbi birlik sayəsində həll edilə bilər. Qarabağ müharibəsi bunun ən bariz sübutudur: Azərbaycan 30 il ədalət üçün çağırış etdi, amma sonda ədalət bir savaşla bərpa olundu.

Ortaq bazarın formalaşması üçün İsmayıl bəy Qaspıralının “dildə, fikirdə, işdə birlik” prinsipi bu gün də aktualdır:

Dildə birlik: əlifba birliyi.

İşdə birlik: Avropa Birliyi modeli əsasında qurulmuş idarəetmə sistemi

Fikirdə birlik: ortaq tarix şüuru üzərində qurulmuş təhsil modeli.

Hətta ortaq media və informasiya məkanı ilə Türk dünyasında vahid diaspora anlayışı yaradılmalıdır. Ölkələr millətin qəlbində yaşayar və zaman həmin qəlbin hərəkətə gəlməsi üçün bir dərmandır.

Bugünkü Türk dövlətləri bəzi çətinliklərə baxmayaraq, müqəddəs hədəfə doğru irəliləyirlər — bu hədəf artıq bir millətin yox, bütün Türk millətinin ortaq amalını əks etdirir.

– Zəngəzur dəhlizinin açılması türk dövlətlərini strateji baxımdan necə birləşdirə bilər?

– Zəngəzur dəhlizi Türk dünyasının birləşməsi və qədim İpək Yolunun yenidən türklərin nəzarətinə keçməsi baxımından ən mühüm addımlardan biridir.

Bu layihə təkcə Türk dünyası üçün deyil, həm də Avropadan Asiyaya uzanan qlobal yol layihəsidir. Məsələn, yaxın zamanda təməli qoyulan Qars–İğdır–Aralıq–Dilucu dəmir yolu xətti, Zəngəzur dəhlizinin vacib hissəsini təşkil edəcək.

Bu xətt Türkiyə və Azərbaycanın logistika imkanlarını artıracaq, həmçinin Pekindən Londona qədər uzanan Şərq–Qərb nəqliyyat xəttini daha səmərəli edəcək.

Türk dünyasının qardaşlığına töhfə vermək imkanını yaratdığınız üçün dərin minnətdarlığımı bildirirəm.

– Biz də sizə səmimi cavablarınıza və ayırdığınız vaxta görə təşəkkür edirik.

Mehin Mehmanqızı