Türk dünyasında 30 il sonra ilk: Plan dəyişdi Onlar da qoşula bilər

Türk Dövlətləri Təşkilatına (TDT) üzv dövlətlərin sürətli inteqrasiyası, təşkilatlanması və qlobal siyasi arenada yeni güc mərkəzi kimi formalaşması prosesi beynəlxalq müstəvidə diqqət mərkəzindədir.

Bu cür inteqrasiya təşəbbüsləri yalnız regional əməkdaşlıqla məhdudlaşmır, həm də siyasi, iqtisadi və təhlükəsizlik aspektlərində yeni ittifaqların qurulmasına zəmin yaradır.

Xüsusilə İran və Rusiya kimi tarixi aktorlar, o cümlədən Çin və Avropa İttifaqının (Aİ) TDT-yə yanaşması xüsusi maraq doğurur.

Globalinfo.az-a danışan siyasi şərhçi Şəhla Cəlilzadə deyib ki, Türk Dövlətləri Təşkilatının 12-ci Zirvə Görüşündə “TDT+” formatının yaradılması ilə bağlı qərar qəbul edilib:

“Bütün təşkilatlar müəyyən mərhələdə kənar aktorlarla əməkdaşlıq formatı yaratmağa çalışırlar. Məsələn, NATO-nun “Sülh naminə tərəfdaşlıq” proqramı, Avropa İttifaqının “Şərq Tərəfdaşlığı”, Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatının “ŞƏT+” formatı buna nümunədir.

TDT-nin 1992-ci ildən 2021-ci ilədək davam edən 30 illik institusional inkişaf tarixi var və artıq tam formalaşmış bir təşkilat olaraq genişlənmək, yeni əməkdaşlıq formatları yaratmaq niyyətindədir. Bu əməkdaşlığa türk toplumlarının yaşadığı coğrafiyaları əhatə edən dövlətlər, eləcə də Türk dünyası ilə əməkdaşlıqdan faydalanmaq istəyən qeyri-türk dövlətlər də daxil ola bilər.

Ümumilikdə, Türk Dünyası 11,2 milyon km²-dən artıq ərazini və təxminən 200 milyon nəfərlik əhalini əhatə edir. Müqayisə üçün: Avropa İttifaqının ərazisi təxminən 4 milyon km², əhalisi isə 450 milyon nəfər təşkil edir.

Türk xalqlarının bu gün müstəqil 7 dövləti var – Türkiyə, Azərbaycan, Qazaxıstan, Özbəkistan, Qırğızıstan, Türkmənistan və yalnız Ankara tərəfindən tanınan Şimali Kipr Türk Cümhuriyyəti. Bu dövlətlər Türk dünyasının ümumi ərazisinin 44 faizini təşkil edir və TDT-də təmsil olunurlar (Türkmənistan və Şimali Kipr, eləcə də türk kimliyini vurğulayan Macarıstan – müşahidəçi statusunda, digərləri isə tamhüquqlu üzv kimi). Qalan 56 faiz ərazi isə hələlik müstəqil deyil”.

Şəhla Cəlilzadə

Siyasi şərhçi bildirib ki, tarixi türk coğrafiyası bu gün Rusiya Federasiyasının tərkibindəki muxtar türk respublikalarını (Tatarıstan, Başqırdıstan, Çuvaşiya, Krım, Saxa-Yakutiya, Altay və s.), Çin Xalq Respublikasının tərkibindəki Sincan-Uyğur Muxtar Vilayəti (Şərqi Türküstan), habelə Balkanlar, İran, İraq, Suriya, Qafqaz, Mərkəzi Asiya, Şimali Çin və Rusiyanın cənub və şimal-şərq ərazilərindəki türk toplumlarını əhatə edir:

“Türk dünyasının müstəqil üzvləri digər türk toplumlarının mədəni inkişafı, iqtisadi tərəqqisi və milli kimliyinin qorunması üçün siyasi təşkilatlanmada məsuliyyət daşıyırlar. Bu baxımdan, “TDT+” formatı həmin toplumların yaşadığı ölkələri əhatə etməklə həm türk dövlətlərinin sözügedən ölkələrlə əməkdaşlığını genişləndirə, güclənməsinə töhfə verə bilər.

Lakin Prezident İlham Əliyevin TDT çərçivəsində birgə hərbi təlimlər keçirilməsi, Qazaxıstan Prezidenti Kasım-Jomard Tokayevin Kibertəhlükəsizlik Şurasının yaradılması təklifi, habelə birgə hərbi-texniki əməkdaşlıq, müdafiə sənayesi və faydalı qazıntıların birgə işlənməsi ilə bağlı çağırışlar bəzi dövlətlər tərəfindən “Türk NATO-su”nun yaradılmasına doğru atılan addımlar kimi qəbul edilir və təhlükə olaraq qiymətləndirilir”.

Ş.Cəlilzadə qeyd edib ki, bu ölkələrin başında Rusiya və İran gəlir:

“Təsadüfi deyil ki, iki ölkələrin informasiya məkanında TDT Zirvəsi ilə bağlı xəbərlər əsasən aşağıdakı başlıqlarla təqdim olunur:

TDT-nin genişlənməsi, Təşkilat çərçivəsində əməkdaşlığın dərinləşməsi, Türkiyənin regiondakı təsirinin artması.

Rusiya və İran mediası, həmçinin TDT-nin hərbi təşkilatlanma istiqamətində inkişafının, KTMT-dən türk dövlətlərinin (Qazaxıstan, Qırğızıstan) ayrılması ilə nəticələnə biləcəyi sualını gündəmə gətirir. Məsələn, vaxtilə Özbəkistan da KTMT-də iki dəfə üzv olub (1992–1999 və 2006–2012-ci illərdə), lakin hər iki dəfə təşkilatı tərk edib. Bu da deməyə əsas verir ki, TDT-nin inkişafı və əməkdaşlıq formatlarının dərinləşməsi təşkilatın gələcəkdə hərbi birlik olaraq cazibəsini artıra bilər. Bu isə reallıqla yanaşı, müəyyən regional narahatlıqlar da doğurur.

Rusiyanın xarici işlər naziri Sergey Lavrov dəfələrlə qeyd edib ki, Moskva TDT çərçivəsində mədəni, humanitar və təhsil sahəsindəki əməkdaşlığı təhdid hesab etmir. Lakin bu mövqe dolayısı ilə hərbi və iqtisadi əməkdaşlığın dərinləşməsinin Kremli narahat etdiyini göstərir.

Beləliklə, aydın görünür ki, gələcəkdə Rusiya və İran “TDT+” formatında əməkdaşlığa cəlb olunsalar belə, onların əsas məqsədi Türk dünyasında inteqrasiyanın dərinləşməsinin, təşkilatın “Türk NATO-su”na və ya “Türk İqtisadi İttifaqı”na çevrilməsinin qarşısını almaq olacaq”.

Safura Bənnayeva
Globalinfo.az