Türk irsinin yaddaşı: köç prosesi və dil

AZƏRTAC türk xalqların folkloru, adət-ənənələri və mədəni irsinə həsr olunan silsilə yazıları davam etdirir

Bakı, 9 fevral, AZƏRTAC

AMEA Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunun Türk dilləri şöbəsinin müdiri filologiya elmləri doktoru, professor İsmayıl Kazımov AZƏRTAC-a açıqlamasında türk irsinin yaddaşı kimi köç prosesi və dil məsələlərindən danışıb. O bildirib ki, türklərin köçü Böyük çöl (steppe) yolu olub: İpək yolu (ticarət + köç). Həmin marşrut dünya tarixinin, dillərin və mədəniyyətlərin formalaşmasında mühüm rol oynayıb. Bu prosesin tarixi önəmi dillərin yayılması, mədəniyyətlərin qarışması, inancların, habelə o dövrün yeniliklərinin ötürülməsi və ortaq sərvətə çevrilməsidir.

Professor tarixi köç prosesinin dildə qorunan izləri baxımından bir neçə istiqamətə diqqət çəkərək deyib: “Bu istiqamətlərdən biri toponimlərdir. Tarixi toponimlərin işlənmə ərazilərini müəyyənləşdirmək üçün köç yollarına nəzər salmaq kifayətdir. Ən qədim dövrlərdən bu günümüzə gəlib çıxmış yazılı mənbələr dilimizin sistemini tarixi yöndə tədqiq etmək baxımından böyük əhəmiyyətə malikdir. Köçə məruz qalan etnosların (tayfa və xalqların) adları ərazinin coğrafiyasında qorunub saxlanıb. Məsələn, Otuzikilər, Çobanilər, İyirmidördlər, Təkəli, Qaradolax, Boyat, Xalac, Şamlı, Oğuz, Qıpçaq, Səlçuq, Gənçək, Saka və s. həm tarixdə, həm də dildə əksini tapıb.

Qacar ocağı yer adı Qacarın ordusunun Şuşaya yol alması ilə bağlıdır. Ordu Xudafərindən keçib dincəlmək məqsədilə Cəbrayılın Soltanlı ərazisində müvəqqəti dayanır, yerin adı qalır”.

Dilçi-alimin sözlərinə görə, digər mühüm sahə dialekt və şivələrdir. Köçlər nəticəsində eyni dilin müxtəlif regionlarda fərqli formaları (cənub, şimal, qərb və şərq dialekt və şivələri) əmələ gəlib. Eyni dialekt sözü bölgələrdə fərqli quruluşda müşahidə olunur: duğa\\doğa\\douğa (xırın üzərindən keçən bulanıq su), elti (Qazax, Quba, Şəki) - iki qardaş arvadı; erti (Tovuz - eyni anlamda).

Köç prosesi dilin fonetik və qrammatik səviyyəsində də öz izini qoyub. “Türk dillərinə məxsus eyni, oxşar morfoloji göstəricilər yayılır. Məsələn, söz ortasında samitlərin qoşalaşması (geminatlar) türk dillərində əlamət, kəmiyyət bildirən lüğət vahidlərində müşahidə olunur: doxxuz, ottuz, aşşağı və s.”, - deyə professor qeyd edib.

Müsahibimiz vurğulayıb ki, Qafqazdan Anadolunun iç bölgələrinə köç prosesi dili assimilyasiya edə bilməyib, onu ikiqat kodlu duruma salıb: “Bu nitq nə tam Qafqaz türkcəsidir, nə də klassik Anadolu modelidir - köçün dil üzərində donmuş izidir”.

Köçün dil üzərindəki izlərindən biri də frazeologiya və atalar sözləridir. “Köç zamanı tayfalar maddi mədəniyyətlə birlikdə obrazları, deyimləri, metaforaları da özləri ilə aparırlar. Bu ifadələr yeni məkanda ya eyni formada yaşayır, ya yerli gerçəkliyə müvafiq dəyişir, ya da nostalji element kimi qorunub saxlanır. Məsələn, “yurdundan-yuvasından düşmək” (Azərbaycan), “qurbet elde kalmak” (türklərdə qürbət mənası köç mədəniyyətinin başlıca rəmzi sayılır), “sıla hasreti çekmek” (doğma yerə, kökə, mədəni mühitə duyulan həsrət), “yurdundan-yuvasından ayrılmak” (türkmən), qurbetde qalmak (türkmən), öz iline sıgmazlık (türkmən) və s.”

Müsahibimiz, həmçinin qeyd edib ki, türk coğrafiyası vaxtilə uzun məsafə qət edən hun köçünün mütləq dayanacaq yurdlarından olub. “Qara dənizin cənubu və Balkanların, şimalı və Azovətrafı coğrafiyanın tarixi-etnik mənzərəsi göstərir ki, burada hunlar bölünmüş, bir hissəsi Qara dənizin cənubu ilə yoluna davam etmiş, bir hissəsi isə - bəlkə də daha böyük kütləsi Qafqazın şimalına doğru hərəkət etmiş və Qara dənizin şimalı boyunca, Krımdan və Azovun üstündən, Dunay yolunu seçmişlər. Bura haçalanma məntəqəsi olmuşdur. Deməli, ayrılma məntəqəsi qədim türklərin oturaq yerinə vətəninə çevrilmişdir”, - deyə alim fikrini yekunlaşdırıb.

Beləliklə, tarixi köçlər nəticəsində formalaşan dil faktları türk irsinin canlı yaddaşı kimi çıxış edir. Köç yollarında yaranan və qorunan bu dil qatları türk xalqlarının ortaq keçmişini və mədəni davamlılığını bu günə qədər yaşadır.