Türk serialları Azərbaycan dilinə necə təsir edir? Açıqlama

Son illərdə Azərbaycanda Türkiyə seriallarına və Türkiyə televiziya kanallarına marağın yüksək olması diqqət çəkir. Türk dilinin Azərbaycan dilinə yaxınlığı, ortaq tarixi və mədəni bağlar, eləcə də Türkiyədə istehsal olunan serialların geniş auditoriyaya hesablanması bu marağın əsas səbəbləri sırasında göstərilir. Araşdırmalar da Azərbaycan tamaşaçıları arasında türk seriallarına marağın yüksək olduğunu və bu məzmunun dil və mədəni baxımdan müəyyən təsirlər yaratdığını göstərir.
Türkiyə seriallarında təqdim olunan ailə münasibətləri, həyat tərzi, geyim, gündəlik davranışlar və sosial münasibətlər də tamaşaçıların dünyagörüşünə təsir göstərə biləcək amillər kimi qiymətləndirilir. Bu baxımdan, türk televiziya məzmununun Azərbaycan cəmiyyətində bu qədər geniş yayılması təkcə əyləncə seçimi deyil, həm də sosial və mədəni proses kimi maraq doğurur.
Bəs Azərbaycanda insanların türk seriallarına və Türkiyə kanallarına bu qədər maraq göstərməsinin əsas sosial səbəbləri nələrdir? Bu seçim cəmiyyətin dünyagörüşü, mədəni yaxınlığı və gündəlik həyat tərzi ilə necə bağlıdır? Türk seriallarının Azərbaycan tamaşaçısının davranışlarına və mədəni seçimlərinə təsiri nə dərəcədədir?
Mövzu ilə bağlı Demokrat.az-a açıqlama verən kulturoloq Aydınxan Əbilov bildirib ki, Azərbaycan insanı ümumiyyətlə hər zaman xaricdən gələn, ixrac edilən və yaxud xüsusi olaraq göndərilən hər bir şeyə meyilli olub.

Onun sözlərinə görə, bu, bütün dünyada belədir:
“Məşhur bir zərb-məsəl var: “Öz xalqının içində, elinin içində, obasının içində peyğəmbər olmaq mümkün deyil”.
Bu baxımdan da, xüsusən indiki dövrdə Türkiyə seriallarına, bundan əvvəl isə türk kanallarına və seriallarına baxan Azərbaycan insanı daha əvvəl Rusiya kanallarına və seriallarına daha çox meyilli idi.
Zaman keçdi, yeni nəsil gəldi. Cizgi filmlərindən tutmuş kompüter oyunlarına qədər, sosial şəbəkələrdən tutmuş internet saytlarına qədər türk dilində informasiyanı qəbul edən orta və gənc nəsil, xüsusən də yeniyetmələr və uşaqlar artıq Türkiyə türkcəsində hər hansı bir materialı asanlıqla həzm edə bilir. Buna görə də onlar daha çox Türkiyə seriallarına və türk kanallarına baxmağa başladılar. Türkiyə bizə qardaş bir ölkədir və bilirsiniz ki, uzun müddət biz Türkiyəyə xəyallar adası kimi baxırdıq.
Müstəqil olandan sonra bu dövlətlə hərtərəfli inkişafımız artıq baş tutub. Demək olar ki, sözün həqiqi mənasında “iki dövlət, bir millət”ə çevrilmişik. Ona görə də türk seriallarına və kanallarına bu qədər maraq göstərilməsini normal qəbul etmək olar. Amma bunun digər tərəfləri də vardır.
Türkiyə kanalları və türk serialları türk cəmiyyəti, Türkiyə insanı üçündür. Azərbaycanda da telekanallarımız o qədər keyfiyyətli verilişlər hazırlamalıdır və yaxud seriallarımız o qədər keyfiyyətli çəkilməlidir ki, Azərbaycan insanı Azərbaycan seriallarına meyl göstərsin.
Bu və digər dərəcədə estetik, siyasi, ictimai, sosial və mədəni mənasını bir kənara qoysaq, Azərbaycanda kifayət qədər ciddi seriallar çəkildi və o seriallara da baxış var. Məsələn, “Ağ-qara”, “Vətəndaş A”, “Mikrorayon” kimi seriallara baxdım və hətta bir gündə YouTube üzərindən 2-3 seriyasına da baxdım ki, görüm Azərbaycan serialları necədir.
Həyatı, real həyatı bədiiləşdirib obrazlaşdıraraq seriala gətirən və yaxud real həyatı kanallara, telekanallara daşıyan, insanların problemlərini göstərən istər ekran əsərləri, istərsə də verilişlər həmişə maraqlı olub.
Ümumiyyətlə, realiti-şoulardan tutmuş realiti-seriallara qədər insanlar daha çox bədiilikdən çox real həyatda, ətrafda baş verən hadisələri qiymətləndirən, dəyərləndirən, onlara bu və ya digər dərəcədə münasibət bildirən sənət əsərlərini xoşlayırlar.
Sosial verilişlərimizin böyük əksəriyyəti bağlandı. Çünki kiçik insanların böyük problemləri orada müzakirə edilirdi. Bəli, çatışmayan cəhətlər də var idi, amma ümumən götürəndə, kiçik insanın böyük problemləri orada müzakirə olunurdu.
Yaxud seriallarımızın hər birinin, bayaq qeyd etdiyim serialların tez yığışdırılması olsun. Halbuki mən gözləyirdim ki, onlar uzunmüddətli bir həyat yaşayacaqlar. Bəlkə də əvvəldən elə planlaşdırılmışdı, amma orada çox ciddi, cəmiyyəti düşündürən məsələlər, deqradasiyaya, aşınmaya məruz qalan proseslər, problemlər işıqlandırıldığına görə o seriallar da bağlandı, o telekanallar da bağlandı.
Bax, bütün məsələlər də bundan qaynaqlanır. Biz bağlaya bilərik, qapada-qapada gedə bilərik. Amma digər ölkələrdə bunlara şərait yaradırlar. Ona görə də bizim insanlar da digər ölkələrin təsiri altına düşürlər, onların ideologiyasının təsiri altına düşürlər.
Yəni bunlar yavaş-yavaş bizə telekanallardakı verilişlər, seriallar, filmlər, ədəbiyyat və kitablar vasitəsilə gənclərimizin beyninə yeridildi, onlar zəhərləndi və indi də onun acısını çəkirik. Bu baxımdan da bir az ehtiyatlı olmaq lazımdır.
Hər hansı bir cəmiyyət, hətta bizə ən yaxın cəmiyyət belə, hətta, məsələn, Cənubi Azərbaycan belə, orada elə istiqamətlər, elə dalğalar ola bilər ki, biz onları birbaşa Azərbaycana buraxmamalıyıq. Biz onları yoxlamalıyıq, onlardan müəyyən mənada ibrət götürüləsi şeyləri götürməliyik. Amma bizim Azərbaycan gəncliyini, Azərbaycan cəmiyyətini zəhərləyə biləcək, siyasi və digər baxımdan, mədəni, dini baxımdan onları dəyişə biləcək hər hansı bir cəhd varsa, o dəqiqə ona “stop” deməyi bacarmalıyıq”.
Kulturoloq əlavə edib ki, Türkiyə ilə yanaşı, Rusiya, Gürcüstan, İran, ərəb ölkələri, ABŞ, İngiltərə və digər ölkələrin televiziya məzmunları da Azərbaycanda internet və smartfonlar vasitəsilə geniş şəkildə izlənilir.
Onun sözlərinə görə, xarici televiziya kanallarının yayımına müəyyən məhdudiyyətlər qoyulsa da, internet imkanları insanların həmin ölkələrdə yayımlanan veriliş, serial və digər məzmunlarla tanış olmasına şərait yaradır.
“Digər bir tərəfdən, Türkiyə bizə yaxın ölkə olsa da, dili bizə yaxın olsa da, amma türk dili müstəqil dildir, Azərbaycan dili müstəqil dildir. Türkiyə serialları, cizgi filmləri, sosial şəbəkələrdə və internet saytlarında yayımlanan materiallar, kanallardakı verilişlər Azərbaycan dilinə böyük təzyiq göstərirlər.
Bununla bağlı ölkə başçısının Elmlər Akademiyasında alimlərin qarşısında Azərbaycan dilinin qorunması və inkişafı ilə bağlı çox mühüm çıxışı oldu. Əgər Azərbaycan türkcəmizdə, ana dilimizdə həmin kəlmə və anlayış varsa, onun hər hansı bir, hətta qardaş ölkənin dilindən götürülməsinin qəti əleyhinə olduğunu bildirdi və bununla bağlı televiziyalarda da, mətbuatda da maraqlı fikirlər, mövqelər, rəsmi münasibətlər ortaya qoyuldu. Hətta mənim bildiyim qədər, cərimələr də sərtləşdirildi.
Amma indi biz görürük ki, artıq türk serialları və Türkiyə kanalları, o cümlədən digər ölkələrin də kanalları vasitəsilə bizim dilimiz təzyiq altındadır. Bizim dilimizin inkişafı ləngiyir. Bizim dilin inkişafı ilə məşğul ola biləcək yeni nəsil, dili müxtəlif yeni leksik və digər vahidlərlə zənginləşdirə biləcək, xüsusən də süni intellekt dövründə dilimizi dünya dilləri sırasına çıxara biləcək gəncliyimiz, yeni nəslimiz artıq təsir altına düşüb. Bax, bu qədər. Hələ mən onun ideoloji tərəfini, kreativ tərəfini, kulturoloji təzyiqlərini demirəm.
Yəni həm də Azərbaycan serialları artıq türk seriallarını təkrarlamağa başlayır, Azərbaycan kanalları Türkiyə kanallarını təkrarlamağa başlayır. Əgər Türkiyədə bu varsa, elə Azərbaycan insanı gedib onlara baxar da. Daha bir də onun kopyasına niyə baxsın ki?
Yəni çox təhlükəli meyllər var. Xüsusən də qardaş dili və qardaş mədəniyyəti vasitəsilə bu daha güclü olur, çünki biz ona daha tez keçirik. Bizim uşaqlar artıq Azərbaycan dilində danışmırlar, Türkiyə türkcəsində danışırlar. Və bunun da nə qədər təhlükəli olduğunu biz bir azdan hiss edəcəyik.
Bununla bağlı XX əsrdə artıq problem yaşanmışdı. Yadınıza gəlirsə, Füzuli ədəbi məktəbi və Mirzə Cəlilin “Molla Nəsrəddin” ədəbi məktəbinin apardığı dil və mənəviyyat, ədəbiyyat, mədəniyyət, ideoloji və dini mübarizələri və mübahisələri yada salsaq... Mən istəməzdim ki, təkrar yenə də belə olsun.
Baxmayaraq ki, qardaş xalqıq, Türk dünyası birləşməlidir, vahid dəyərlər olmalıdır, amma bu heç də digər türkdilli xalqların ədəbiyyatını, mədəniyyətini, televiziyalarını, incəsənətini, musiqisini məhv etmək hesabına yox, hər birinin müstəqil inkişaf etdirilməsi və böyük bir etnosun ayrı-ayrı qolları kimi dünyaya tanıdılması yolu ilə həyata keçirilməlidir”, - deyə Aydınxan Əbilov fikrini tamamlayıb.
Nuray Paşşanlı