Türkiyə nə üçün Suriya ilə İsraillə olduğu kimi müqavilə imzalamır? (ŞƏRH)

"Türkiyə-Suriya xətti, İsrail-Suriya xəttilə müqayisədə tamamilə fərqli mahiyyət daşıyır".

Bunu Qaynarinfo-ya açıqlamasında siyasi şərhçi Vüqar Zifəroğlu təhlükəsizliklə bağlı müqavilə bağlamaq niyyətilə keçirilən İsrail-Suriya danışıqları kimi, anoloji formada Türkiyə-Suriya müqaviləsinin imzalanması ehtimalını şərh edərkən deyib. 

Ekspert bildirir ki, İsraillə Suriya nümayəndə heyətləri arasında ABŞ-ın vasitəçiliyi ilə Parisdə keçirilən danışıqlarda məqsəd 1974-cü ildə Qolan təpələri üçün bağlanmış ayrılma rejiminin yenilənməsi, sərhəd boyunca təhlükəsizlik məsələlərinin tənzimlənməsi və qarşıdurmanın qarşısının alınmasıdır:

"Söhbət Suriyanın cənubunda – Dəraa–Quneytra xəttində dövlətlərarası, məhdud coğrafiyalı və texniki təhlükəsizlik rejimindən gedir. Təbii ki, ABŞ üçün əsas məqsəd İsrail sərhədində idarə olunan sakitlikdir və buna görə prosesə birbaşa liderlik edir. Tərəflər yeni təhlükəsizlik mexanizmləri haqqında razılığa gəlməyə çalışırlar".

Lakin Vüqar Zifəroğlu qeyd edir ki, Türkiyə–Suriya xətti tamamilə fərqli mahiyyət daşıyır:

"Birincisi, Türkiyə ilə Suriya arasında problem iki dövlət arasında sərhəd insidenti deyil. Suriyanın şimalında formalaşmış alternativ hakimiyyət zonalarıdır. Türkiyənin əsas təhlükəsizlik problemi Dəməşq deyil, PKK/PYD/SDF strukturudur. Bu struktur ABŞ tərəfindən qorunur, qismən legitimləşdirilib və faktiki olaraq Suriya ərazisində dövlətə alternativ güc mərkəzi yaradır. Belə şəraitdə Türkiyə ilə Suriya arasında imzalanacaq hər hansı "təhlükəsizlik müqaviləsi” avtomatik olaraq bu aktorların taleyini gündəmə gətirir ki, bu da, ABŞ-ın hazırkı regional strategiyasına ziddir”.

Digər tərəfdən, ekspertə görə, Türkiyə–Suriya təhlükəsizlik razılaşması təkcə iki ölkəni deyil, bütün böyük oyunçuların maraqlarını toqquşduracaq sənəd olar:

"Ankaranın dəstək verdiyi yeni siyasi reallıq – Əhməd əş-Şəaranın rəhbərlik etdiyi yeni hökumət modeli – hələ beynəlxalq sistemdə tam legitimləşməyib. Türkiyə bu hökuməti Suriyanın gələcək mərkəzi hakimiyyəti kimi görür. Bu səbəbdən Türkiyə–Suriya təhlükəsizlik razılaşması təkcə iki ölkəni deyil, bütün böyük oyunçuların maraqlarını toqquşduracaq sənəd olar. İsrail–Suriya danışıqları isə belə sistemik zəncirvari effekt yaratmır”.

Başqa bir tərəfdən, Vüqar Zifəroğlu bildirir ki, paradoksal görünsə də, sərhədin "daha qaynar” olması diplomatik aktivliyi artırmır, əksinə dondurur: 

"Çünki Türkiyə üçün prioritet "razılaşma imzalamaq” deyil, faktiki təhlükəni aradan qaldırmaqdır. Ankara hesab edir ki, real təhlükə mövcud olduğu müddətdə kağız üzərində saziş təhlükəsizlik yaratmayacaq. İsrail isə əksinə – təhlükəni sazişlə idarə olunan səviyyədə saxlamaq istəyir”.

Həmsöhbətimiz qeyd edir ki, burada ABŞ-ın rolu da həlledicidir: 

"Vaşinqton İsrail–Suriya xəttində vasitəçidir, lakin Türkiyə–Suriya xəttində tərəflərdən biridir. Bu isə önəmli məqamdır. ABŞ Suriyanın şimalında öz hərbi mövcudluğunu və tərəfdaşlarını riskə atacaq bir mexanizmi təşviq etmir. Bu səbəbdən Paris formatı şimala deyil, cənuba tətbiq olunur”.

Yəni siyasi şərhçinin fikrincə, eyni tip təhlükəsizlik müqaviləsinin Türkiyə ilə Suriya arasında imzalanmamasının səbəbi aktivliyin olmaması deyil, maraqların üst-üstə düşməməsidir: 

"İsrail–Suriya danışıqları məhdud, texniki və idarə olunan təhlükəsizlik modelidir. Türkiyə–Suriya xətti isə Suriyanın gələcək dövlət quruluşunu, ABŞ-ın regional strategiyasını və PKK/PYD məsələsini eyni anda həll etməyi tələb edir. Bu şərtlər dəyişmədikcə, Ankara–Dəməşq arasında Paris tipli təhlükəsizlik masası yaranmayacaq. Bu, diplomatik passivlik yox, daha çox strateji hesablanmış gözləmədir”.

Qeyd edək ki, bu gün Parisdə İsraillə Suriya arasında ABŞ-ın təşəbbüsü ilə Suriyanın cənubunda təhlükəsizliklə bağlı 5-ci raund danışıqlara start verilib. Bildirilir ki, bu danışıqların məqsədi Suriyanın cənubunu silahsızlaşdırmaq və İsrail qoşunlarını Əsəd rejiminin süqutundan sonra işğal etdikləri Suriya ərazilərindən çıxarmaqdır. 

Onu da vurğulayaq ki, Suriyanın şimalında da gərginlik qalmaqdadır. Hətta şimaldakı gərginlik cənubla müqayisədə daha qaynardır. Burada PKK/PYD/SDF strukturu Suriyanın şimal-şərqinə nəzarət etməkdə davam edir ki, bu da sözügedən ölkənin suverenliyinə zərbə vurmaqla yanaşı, daha çox NATO üzvü olan Türkiyə üçün başağrısı yaradır. 

Bu isə onu deməyə əsas verir ki, bölgədə sülh və əmin-amanlığın olmasını istəyən və prosesə vasitəçilik edən qüvvələr Suriya ilə İsrail arasında imzalanması gözlənilən müqaviləyə oxşar bir sənədin əslində Ankara ilə Dəməşq arasında imzalanmasında da maraqlı olmalıdırlar. 

Rüfət Sultan