Türkiyə Qazaxıstan: Yeni hədəflər ANALİTİK

Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan Türkiyə-Qazaxıstan Yüksək Səviyyəli Strateji Əməkdaşlıq Şurasının iclasında və Türk Dövlətləri Təşkilatının qeyri-rəsmi Zirvə toplantısında iştirak etmək üçün Qazaxıstanın paytaxtı Astanaya səfər edib. Ərdoğanın təyyarəsi Astanadakı Nursultan Nazarbayev Beynəlxalq Hava Limanına eniş edib.

Türkiyə Prezidenti Ərdoğan həyat yoldaşı Əminə Ərdoğanın müşayiəti ilə VIP salonda Qazaxıstan Prezidenti Kasım-Jomart Tokayev, Türkiyənin Astanadakı səfiri Mustafa Kapucu və digər rəsmilər tərəfindən qarşılanıb.

Ərdoğan və Tokayev Türkiyə və Qazaxıstan bayraqları tutan uşaqların sevgi nümayişi ilə VIP salonuna keçilbər. Türkiyə Prezidentinin təyyarəsi hava limanına eniş edərkən onu qırıcı təyyarələr müşayiət edib. Hava limanının üzərindən Türkiyə və Qazaxıstan bayraqları daşıyan iki helikopter də uçub. Ərdoğanı müşayiət edən nümayəndə heyəti də Qazaxıstana gəlib.

Ticarətin həcmi 15 milyard dollar - HƏDƏF

Səfərin iqtisadi aspektində iki ölkə arasında müəyyən edilmiş 15 milyard dollarlıq ticarət həcmi hədəfi və enerji sektorundakı əməkdaşlıq layihələri prioritet gündəm maddələri arasında olacaq. Bu kontekstdə müxtəlif sahələrdə yeni əməkdaşlıq protokolları və sazişlərinin imzalanması gözlənilir. Bundan əlavə, Ərdoğan və Tokayevin Türkiyə-Qazaxıstan Biznes Forumunda iştirak etməsi, hər iki ölkədən olan iş adamları ilə görüşməsi və investisiya imkanlarını qiymətləndirməsi gözlənilir.

Prezident Ərdoğan Astanadakı təmaslarını başa vurduqdan sonra türk dünyasının mənəvi paytaxtı Türküstana səfər edəcək və orada TDT Qeyri-rəsmi Liderlər Zirvəsində iştirak edəcək. Zirvədəki çıxışında Ərdoğanın regional və qlobal məsələlər, xüsusən də Yaxın Şərqdəki mövcud inkişaflarla bağlı mühüm mesajlar verməsi və həmçinin iştirakçı dövlət və hökumət başçıları ilə ikitərəfli görüşlər keçirməsi gözlənilir.

Qazaxıstan və Türkiyə prezidentləri Qasım-Jomart Tokayev və Rəcəb Tayyib Ərdoğan ikitərəfli münasibətlərin hazırkı vəziyyətini və inkişaf perspektivlərini müzakirə edəcəklər. Strateji Əməkdaşlıq Şurasının altıncı iclasından gələcək texnologiyaların müzakirələrinə qədər zəngin gündəm, ekspertlərin iki ölkənin strateji maraqlarının və Türk Birliyinin institusional inkişafının uzlaşdığı və ortaq məqsədlərə çatdığı görüş nöqtəsi adlandırdıqları münasibətlərin yeni statusunu əks etdirir.

Türkiyə liderinin Astanaya 18 səfəri və Ankaraya 30 cavab səfəri - bunlar müasir Qazaxıstan-Türkiyə tərəfdaşlığının təsirli statistikasıdır və bu tərəfdaşlıq artıq yeni bir mərhələyə çatmağa hazırlaşır. Ərdoğanın növbəti səfərinin yalnız mövcud uğurları möhkəmləndirməklə yanaşı, həm də strateji müttəfiqliyi beynəlxalq arenaya çıxaracağı gözlənilir. Bunun təməli aprelin ortalarında, hökumətlərarası komissiyanın 14-cü iclasından sonra Türkiyənin vitse-prezidenti Cevdet Yılmazı qəbul edən Qasım-Jomart Tokayev münasibətlərin etibarlı xarakterini qeyd edərkən təsdiqlənib: "Qazaxıstan və Türkiyə arasında heç bir ziddiyyət yoxdur. Təxminən 35 il ərzində möhkəmlənən əlaqələrimiz etimad və qarşılıqlı hörmətin mütərəqqi inkişafımızın hər addımını müəyyən etdiyi səviyyəyə çatıb".

Qazaxıstan Xarici İşlər Nazirliyinin məlumatına görə, Türkiyə ilə strateji tərəfdaşlıq siyasi dialoq, ticarət və investisiya əməkdaşlığı, çoxtərəfli qarşılıqlı fəaliyyət və mədəni-humanitar əməkdaşlıq sahələrində dinamik şəkildə inkişaf edir. Qarşılıqlı ticarət həcmini 15 milyard dollara çatdırmaq məqsədi artıq müəyyən edilib.

Son geosiyasi hadisələr bu məqsədə vaxtından əvvəl çatmağa mane olsa da, son illərin statistikası sabit artım nümayiş etdirir: 2025-ci ildə ticarət dövriyyəsi 5,4 milyard dollara (+8,9%) çatıb, Qazaxıstan ixracı isə 3,9 milyard dollar təşkil edib. Türkiyə Qazaxıstanın ticarət tərəfdaşları arasında dördüncü yerdədir. Ölkədə 4000-dən çox türk şirkəti fəaliyyət göstərir və 5 milyard dollar dəyərində 70 böyük layihə həyata keçirib (o cümlədən türk şirkətlərinin iştirakı ilə Böyük Almatı Dolama Yolunun tikintisi, soda istehsalı, Almatı Hava Limanında yeni terminal və alkoqolsuz içki istehsalı).

İnvestisiya dialoqu da genişlənir: ümumi Türkiyə investisiyası 5,6 milyard dollar (2005-ci ildən bəri) ilə Qazaxıstan 2025-ci ildə Türkiyə iqtisadiyyatına ikinci ən böyük investor olub (2,2 milyard dollar).

Ticarət artımı üçün əlavə hərəkətverici qüvvələr axtaran Astana və Ankara nəqliyyat marşrutlarının şaxələndirilməsinə diqqət yetirirlər. Türkiyənin Qazaxıstanda geniş logistika mərkəzləri şəbəkəsi yaratmağı hədəfləyən 100 milyon dollarlıq investisiya layihəsi mühüm addım oldu. Hörmüz boğazından keçən ənənəvi marşrutlar üçün risk yaradan Yaxın Şərqdəki geosiyasi qeyri-sabitlik fonunda tərəflər qlobal tranzit üçün əsas və təhlükəsiz alternativ kimi Transxəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutunu (Orta Dəhliz) inkişaf etdirirlər. "Türkiyə Avrasiyanın ən güclü sənaye mərkəzlərindən biri kimi statusunu möhkəmləndirməyə davam edir. Kənd təsərrüfatı sektorunda (qoz-fındıq, meyvə və paxlalı bitkilərin ixracı) liderliyi neft-kimya sənayesindəki güclü mövqeyi ilə tamamlanır: ölkə plastik istehsalına görə Avropada bürünc, boya və lak sənayesində isə altıncı yeri tutur. Qazaxıstan Strateji Araşdırmalar İnstitutunun eksperti Aliyə Musabəyova deyir: "Qazaxıstan üçün Türkiyə biznesi ilə sıx tərəfdaşlıq təkcə mal idxalı deyil, həm də böyük xarici bazarlara çıxmaq üçün strateji "fürsət pəncərəsi"dir."

Strateji Əməkdaşlıq Şurasının qarşıdan gələn 6-cı iclasının gündəliyinin son dərəcə əhatəli olacağı gözlənilir. Enerji, investisiya və ən əsası, hərbi-sənaye kompleksi ön planda olacaq. Analitiklər birgə təlimlərdən və döyüş təlimi proqramlarından tutmuş yüksək texnologiyalı layihələrin həyata keçirilməsinə qədər müdafiə sektorunda əməkdaşlığın dərinləşəcəyini proqnozlaşdırırlar.

Müdafiə sənayesində əməkdaşlıq artıq sabit temp göstərir. Tərəflər pilotsuz uçuş aparatları da daxil olmaqla hərbi məhsulların istehsalı planlarının praktiki həyata keçirilməsinə doğru irəliləyir və kibertəhlükəsizlik və terror təhdidlərinə qarşı mübarizə sahəsində əməkdaşlığı gücləndirirlər.

Türkiyə və Orta Asiya xarici siyasəti üzrə ekspert Zeynep Gizem Özpınar Ərdoğanın Qazaxıstana qarşıdan gələn səfərini transmilli tərəfdaşlıq mərhələsinə keçid kimi xarakterizə edir. O, vurğulayır ki, Astana və Ankara Türk Dövlətləri Təşkilatının (TDT) yaradılmasının təşəbbüskarları olaraq "Türk Dünyası üçün Vizyon 2040" yol xəritəsi üzərində fəal işləyirlər. Liderlər arasında mövcud dialoq sadəcə dostluğu möhkəmləndirmək deyil, həm də şəxsi etimadı, milli maraqları və türk institutlarının vahid bir bütövlükdə dərin inteqrasiyasını birləşdirən sistemli siyasi xəttin həyata keçirilməsidir.

15 mayda dövlət başçıları türk dünyasının mənəvi mərkəzi olan Qazaxıstanın cənubundakı Türküstan şəhərində qeyri-rəsmi TDT zirvə görüşündə iştirak edəcəklər. Assosiasiyaya daxil olan digər ölkələrin - Azərbaycan, Qırğızıstan və Özbəkistanın liderləri - eləcə də müşahidəçi ölkələrin - Türkmənistan və Macarıstanın nümayəndələri də tədbirdə iştirak edəcəklərini təsdiqləyiblər.

V.VƏLİLİ