Türkiyə və Azərbaycan gələcək nizamın memarına çevrilir

Milli.Az "Baku Network"da dərc olunmuş məqaləni təqdim edir:

Abdullah Öcalanla aparılan danışıqların stenoqramının dərc olunması və onun Türkiyənin rəhbərliyi ilə "Yaxın Şərq İttifaqı" yaratmaq təklifi, regionun təhlükəsizlik arxitekturasının yenidən qurulmasını necə əks etdirir, subdövlət aktorlarının konfiqurasiyasını necə dəyişir və Ankara, Bakı və regionun əsas dövlətləri üçün yeni strateji dilemma necə formalaşdırır?

Ocalan stenogramı və "Yaxın Şərq İttifaqı" ideyası: bölgədə təhlükəsizlik arxitekturasının yenidən qurulması

Türkiyə Böyük Millət Məclisinin rəsmi saytında PKK lideri Abdullah Öcalanla 2025-ci ilin 24 noyabrında İmralı adasında baş tutmuş görüşün tam stenoqramının dərc olunması, təkcə daxili siyasət hadisəsi deyil, regionun geosiyasi arxitekturasında ciddi dönüşün rəmzinə çevrildi. Bu addım Ankaranın dörd onillikdir "dövlət üçün ən yüksək risk faktoru" kimi qəbul etdiyi bir subdövlət aktoru ilə dialoqu institusionallaşdırmaq cəhdidir.

Əvvəllər yalnız qısa xülasəsi yayımlanan bu sənədin tam mətn şəklində ictimailəşdirilməsi, hökumətin PKK məsələsini artıq hərbi yox, siyasi-normativ çərçivədə idarə etməyə çalışdığını göstərir. Qərb təcrübəsində - İrlandiya, Kolumbiya kimi nümunələrdə - oxşar proseslər "sülh danışıqları" modelinə keçidlə müşayiət olunmuşdu. Amma Türkiyə vəziyyəti daha geniş kontekstdə - Suriya, İraq, İran və Avropadakı PKK şəbəkələrinin yaratdığı geosiyasi sistemin tərkib hissəsi kimi qiymətləndirir.

Öcalanın mesajı: keçmişdən gələcəyə "Türkiyə layihəsi"

Stenoqramda Öcalan 1990-cı illərdən bəri dövlətlə dialoq yaratmaq cəhdlərini, Turgut Özal və Nəcməddin Ərbakanla təmaslarını yada salır: "O zamanlar silahlı mübarizədən imtina etmək ərəfəsində idik, amma bu prosesin qarşısı Özalın zəhərlənməsi və Ərbakan hökumətinin hərbi müdaxilə ilə devrilməsi nəticəsində alındı".

Öcalan həmçinin bildirir ki, PKK artıq etnik sərhədləri aşmış bir quruma çevrilib: "Sıralarımızda türklər də var. Kəndildəki qüvvələrim silahı yerə qoydu, Türkiyə ərazisini tərk etdi". Onun iddiasına görə, o hələ də İraq, Suriya, İran və Avropadakı PKK strukturlarına təsir imkanına malikdir və "Türkiyəni terrordan azad edən layihənin açarı" məhz onun əlindədir.

Öcalan 1999-cu ildə baş verən həbs hadisəsini də ətraflı təsvir edir: Yunanıstandan Moskvaya, oradan Romaya, Minska, sonda isə Nayrobiyə qədər uzanan bu marşrut onun ifadəsində "beynəlxalq oyunların" bir parçası kimi təqdim olunur. Ən diqqətçəkən detal isə onun Vladimir Jirinovski və "Mossad"la bağlı səsləndirdiyi fikirlərdir - bu, sənədin siyasi rezonansını daha da artırır.

"Yaxın Şərq İttifaqı" və azərbaycanlı amili

Stenoqramın ən mühüm hissəsi isə Öcalanın "Türkiyənin liderliyi ilə Suriya, İraq və İranın daxil olduğu Yaxın Şərq İttifaqı" ideyasıdır. Öcalan açıq şəkildə qeyd edir ki, bu ittifaqın əsas dayağı "kürdlər deyil, İran azərbaycanlıları" olmalıdır. "İran azərbaycanlılarının iştirakı ilə Ankaranı mərkəzə çevirən yeni bir Yaxın Şərq qurmaq mümkündür" - deyə o vurğulayır.

Bu bəyanat bölgənin etnopolitik xəritəsini fərqli bucaq altında oxumağa əsas verir. İranda əhalinin dörddə birini təşkil edən azərbaycanlılar ölkənin sosial-siyasi tarazlığında mühüm faktordur. Onların potensialının regional proseslərə daxil edilməsi ideyası ilk dəfə kürd liderin dilindən səslənir və bu, Türkiyə-Azərbaycan xəttinin bölgədə sistemqurucu roluna dolayı şəkildə işarədir.

Regional təhlükəsizlik arxitekturasında yeni mərhələ

Bu hadisə bir çox cəhətdən "post-konflikt dönəminin siqnalı" kimi qiymətləndirilə bilər. Türkiyə üçün artıq əsas məsələ PKK-nın hərbi neytrallaşdırılmasından daha çox, onun təsir şəbəkəsini siyasi idarəetməyə daxil etməkdir. Ankaranın 2023-2025-ci illər üçün strateji sənədlərində də bu xətt aydın görünür: regionda nəqliyyat-enerji dəhlizlərinin təhlükəsizliyi, sərhədyanı sabitliyin bərpası və subdövlət aktorlarının qarşısının alınması prioritet kimi göstərilir.

Bu mənada Azərbaycan xüsusi yer tutur. Bakı ilə Ankara arasında formalaşmış vahid enerji-tranzit sistemi, eləcə də "Zəngəzur dəhlizi" konsepsiyası, potensial "Ankara mərkəzli makroregion"un iqtisadi və siyasi özəyinə çevrilir.

Öcalanın İran azərbaycanlılarını "regional açar faktor" kimi təqdim etməsi həm də Tehranın gələcəkdə üzləşəcəyi strateji dilemmanı göstərir: daxili etnik balansı qorumaq, eyni zamanda Türkiyə-Azərbaycan xəttinin artan təsirini məhdudlaşdırmaq.

Nəticə: yeni Yaxın Şərq üçün türkdilli vektor

Öcalanın "Yaxın Şərq İttifaqı" ideyası real inteqrasiya layihəsindən çox, bölgənin struktur böhranına verilən siyasi siqnaldır. Amma bu siqnal Türkiyə və Azərbaycan üçün bir fürsət pəncərəsi yaradır - Yaxın Şərqin gələcək nizamını "Orta Dəhliz", "Türk dünyası" və "enerji təhlükəsizliyi" oxları üzərində yenidən yığmaq imkanı.

Beləcə, İmralı stenogramı təkcə keçmiş bir münaqişənin sənədi deyil. O, Yaxın Şərqdə güc balansının dəyişdiyi, türk coğrafiyasının isə yeni geosiyasi arxitekturanın memarına çevrildiyi bir mərhələnin başlanğıcını simvolizə edir.

"Yüzillik türk-kürd müharibəsi" konsepti və Türkiyənin yeni təhlükəsizlik paradigması

Abdullah Öcalanın "yüzillik türk-kürd müharibəsi" ifadəsi də diqqətəlayiqdir. Münaqişələrin uzunömürlülüyü nəzəriyyəsinə görə, belə qarşıdurmaların davamlılığı üç əsas faktora bağlıdır: kimliyin nəsillərarası ötürülməsi, paralel hakimiyyət strukturlarının institusional möhkəmlənməsi və subdövlət aktorlarına xarici dəstəyin davam etməsi. Amma 2016-cı ildən etibarən Türkiyə bu strukturun konfiqurasiyasını dəyişdi - texnologiyanın, transsərhəd əməliyyatların, İraqla dərin əməkdaşlığın və Suriyada təhlükəsizlik zonalarının yaradılması hesabına PKK-nın əməliyyat imkanlarını ciddi şəkildə azaltdı.

Beynəlxalq kontekstdə də vəziyyət dəyişib: Suriya artıq qlobal prioritet deyil, ABŞ resurslarını yenidən bölüşdürür, Avropa İttifaqı isə daxili böhranlarla məşğuldur. Bu səbəbdən Öcalanın "yüzillik müharibə" konsepti daha çox onun öz təşkilatının azalan imkanları fonunda siyasi subyektivliyini qoruma cəhdidir.

Qlobal oyun və Öcalanın "tranzit bioqrafiyası"

Öcalanın Afina-Moskva-Roma-Minsk-Nayrobi marşrutu ilə bağlı söylədikləri sadəcə keçmiş xatirə deyil, böyük dövlətlərin kürd məsələsindən Türkiyəyə qarşı strateji təzyiq aləti kimi istifadə etdiyini göstərən siqnaldır. 1997-1999-cu illəri əhatə edən Qərb kəşfiyyat sənədlərində də bu istiqamətdə izlər görünür: rəqabət aparan təsir mərkəzləri, Öcalanı vasitə kimi işə salmaq cəhdləri, Yunanıstanın müstəqil oyunu, Rusiya ilə epizodik təmaslar.

Bu, bugünkü reallıq üçün mühüm dərsdir - subdövlət aktorları əksər hallarda müstəqil siyasi oyunçu kimi deyil, xarici əməliyyatların platforması kimi fəaliyyət göstərirlər.

Yeni mərhələ: Ankara və Bakının konfliktlərin idarəedilməsində strateji yanaşması

İmralı stenoqramının məzmunu həm Türkiyənin, həm də Azərbaycanın subdövlət təhdidlərinə və regional inteqrasiyaya baxışında yeni mərhələnin konturlarını müəyyənləşdirir. Əgər 1990-2000-ci illərdə əsas məqsəd silahlı qrupların sıradan çıxarılması idisə, indi vurğu konfliktlərin idarə edilməsinə - yəni hərbi və institusional alətlərin kombinasiyasına yönəlib.

Öcalanla dialoqun dərc olunması onun siyasi leqitimliyinin tanınması anlamına gəlmir, lakin Ankara üçün strateji manevr imkanları açır: həm beynəlxalq aktorların reaksiyasını ölçmək, həm də gələcəkdə Suriya və İraq təhlükəsizlik arxitekturasına təsir göstərə biləcək yeni modelləri sınaqdan keçirmək baxımından.

"Yaxın Şərq İttifaqı" ideyası və reallığın sərhədləri

Öcalanın irəli sürdüyü "Yaxın Şərq İttifaqı" konsepti simvolik xarakter daşıyır. Bu təklif bir tərəfdən subdövlət aktorunun regionun gələcəyi barədə təsəvvürünü göstərsə də, digər tərəfdən Türkiyə və Azərbaycanın qarşısında duran struktur ziddiyyətləri açıq şəkildə nümayiş etdirir.

Əvvəla, bölgə suverenlik baxımından asimmetrikdir: Türkiyə və Azərbaycan tam dövlət idarəçiliyinə, tanınmış sərhədlərə və milli ordulara malikdir; Suriya və İraq isə parçalanmış siyasi məkanlardır. Bu, inteqrasiya ritorikası ilə real institusional imkanlar arasında ciddi uçurum yaradır.

İkinci ziddiyyət xarici güclər arasındakı rəqabətdir. ABŞ Suriyada SDG-ni əsas tərəfdaş kimi saxlayaraq ölkənin şərqini və enerji mənbələrini nəzarətdə tutmaq istəyir. İran, əksinə, şiə birləşmələri vasitəsilə təsirini artırır, eyni zamanda kürd qurumlarını öz sərhədləri boyunca balanslaşdırır. Rusiya isə Dəməşq üzərində nəzarəti qoruyaraq kürd faktorundan Vaşinqtonla geosiyasi ticarətdə istifadə edir. Belə mühitdə Öcalanın istənilən inteqrasiya təşəbbüsü bu güclərin təsir bölgüsü çərçivəsindən kənarda həyata keçə bilməz.

Türkiyənin informasiyanı idarə strategiyası və Ankaranın hesabatlı mesajı

Ankara üçün stenoqramın dərcinin əsas dəyəri informasiyanı idarə etmə alətinə çevrilməsindədir. Türkiyə bu yolla həm PKK-nın real vəziyyəti barədə qeyri-müəyyənliyi azaldır, həm də Öcalanın artıq sahə komandirlərinə təsir imkanlarının məhdud olduğunu nümayiş etdirir. Bu, transsərhəd əməliyyatların davam etdirilməsinin legitim arqumentinə çevrilir və ölkənin "strateji dərinlik" doktrinasına tam uyğundur.

Eyni zamanda, Ankara beləliklə beynəlxalq ictimaiyyətə göstərir ki, siyasi dialoqa açıqdır - lakin yalnız dövlət suverenliyinə toxunmayan, silahlı qrupları legitimləşdirməyən formatda.

Azərbaycanın baxışı: təhlükəsizlik və tranzit sabitliyi

Azərbaycan üçün PKK və Suriya-İraq müstəvisi ilə bağlı proseslər ilk növbədə regional sabitlik və enerji infrastrukturunun təhlükəsizliyi prizmasından dəyərləndirilir. Bakı üçün Şərq-Qərb nəqliyyat dəhlizləri, Avropaya enerji ixracı və Cənubi Qafqazdan keçən yeni logistika xətləri silahlı risklərin minimuma endirilməsini tələb edir. Xarici güclərin subdövlət aktorları vasitəsilə təzyiq rıçaqları yaratmaq cəhdləri bu baxımdan birbaşa təhlükə kimi qəbul olunur.

Türkiyənin PKK-nı neytrallaşdırmaq və sərhəd boyunca təhlükəsizlik zonaları formalaşdırmaq siyasəti Azərbaycan üçün strateji üstünlükdür - bu, regionun dayanıqlığını möhkəmləndirir və Bakı-Ankara oxunun uzunmüddətli maraqları ilə tam üst-üstə düşür.

İran azərbaycanlıları və yeni etnocoğrafiya

Öcalanın vurğuladığı İran azərbaycanlı amili isə regionun yeni etnopolitik coğrafiyasına daxil olur. İranın çoxmillətli və çoxkonfessiyalı strukturu gələcək Yaxın Şərq sabitliyinin əsas parametrlərindən biridir. Tarixən transsərhəd mədəni məkanlarda formalaşmış böyük etnik icmalar regional layihələr üçün "bağlayıcı körpü" rolunu oynaya bilər.

Bu baxımdan Azərbaycan və Türkiyə fərqli bir inteqrasiya modeli təklif etmək imkanına malikdir - parçalanma yox, Kaspiy, Qafqaz və Anadolunu birləşdirən infrastruktur əsasında birləşmə modeli. Bu konsepsiya Öcalanın "etnik balanslı federasiya" ideyasından kəskin şəkildə fərqlənir: burada məqsəd zəif dövlətlərdə səlahiyyət bölgüsü deyil, sabit dövlət mərkəzləri arasında əməkdaşlığın gücləndirilməsidir.

Nəticə: Stenoqramın strateji siqnalı

1999-cu ildə Öcalanın beynəlxalq "tranzit yolu" - Afinadan Nayrobiyə uzanan marşrutu - əslində XX əsrin sonundakı qlobal informasiya və kəşfiyyat şəbəkələrinin xəritəsini əks etdirirdi. O dövrdə soyuq müharibədən sonrakı dünya düzənində kürd kartı Türkiyəyə qarşı təzyiq vasitəsinə çevrilmişdi.

Bu gün isə vəziyyət tam fərqlidir: subdövlət aktorları yalnız lokal savaşların deyil, həm də maliyyə axınlarının, informasiya əməliyyatlarının və kiber təsir mexanizmlərinin daşıyıcısına çevrilib.

Bütün bunlar İmralı stenoqramını sırf arxiv sənədi deyil, strateji mesaj halına gətirir. Türkiyə bu sənədlə dünyaya göstərir ki, həm daxili, həm də xarici təhdidlərin idarə mexanizmlərinə nəzarət edir və regionun yeni təhlükəsizlik arxitekturasında aparıcı mövqeyə sahibdir.

İmralı stenoqramı - yeni regional arxitekturanın başlanğıc nöqtəsi

Beləliklə, aparılan təhlilin birinci mərhələsi göstərir ki, yayımlanan stenoqram təkcə Türkiyənin daxili siyasi hadisəsi deyil. Bu sənəd regionun transformasiyası prosesinə daxil olan sistemli elementdir və burada Türkiyə ilə Azərbaycan "regional sabitləşdirici qüvvələr" kimi çıxış edir.

Öcalanın İran azərbaycanlılarının rolunu vurğulaması, inteqrasiya modellərinə dair fikirləri və özünü əsas aktor kimi təqdim etməsi, regionda kimliklərin və siyasi gözləntilərin dərin transformasiyasından xəbər verir. Amma struktur reallıqlar - xarici güclərin rəqabəti, Suriya, İraq və İranın daxili siyasi quruluşu - belə bir modelin həyata keçirilməsini mümkün etmir.

Ankara və Bakı üçün bu stenoqram strateji alətə çevrilib: onun vasitəsilə regiondakı risk və imkanlar barədə müzakirələrə yeni çərçivə gətirilir, ictimai şüurun idarə olunması mümkün olur.

Yeni strateji kommunikasiya modeli: Türkiyə dövlət aktoru kimi normativ mərkəz

Sənədin parlament səviyyəsində dərc olunması, Türkiyənin yeni strateji kommunikasiya modelinə keçdiyini göstərir. Ankara artıq təkcə hərbi aspektləri deyil, həm də konfliktin siyasi-psixoloji tərəflərini idarə etməyi bacardığını nümayiş etdirir.

Bu, PKK ilə bağlı dövlət siyasətinin əsaslarını dəyişmir, amma Türkiyəni regionun "nəzəri və normativ mərkəzi"nə çevirir. Yəni, Ankara təkcə güclü hərbi aktor kimi deyil, həm də gələcək regional nizamın hüquqi və institusional qaydalarını formalaşdıran mərkəz kimi çıxış edir.

"Yaxın Şərq İttifaqı" ideyasının təhlili: subdövlət baxışı, dövlət reallığı

Öcalanın "Yaxın Şərq İttifaqı" ideyası region dövlətlərinin dərin böhran içində olduğunu göstərən simptomdur. Onun fikirləri fövqəldövlət mexanizmlərinin zəruriliyini qəbul etsə də, bu təklif subdövlət aktorunun resurs və legitimlik məhdudiyyətlərini aşmır.

Bununla belə, ideyanın özü bir strateji siqnaldır: silahlı və qeyri-leqal qurumlar belə regionun gələcəyini Türkiyə mərkəzli model kimi təsəvvür edir. Bu, Türkiyənin institutlaşdırılmış gücünü və normayaratma qabiliyyətini bütün aktorlar tərəfindən qəbul olunduğunu göstərir.

Azərbaycan üçün yeni imkanlar pəncərəsi

Azərbaycan üçün bu tendensiyalar sadəcə analitik maraq doğurmur - onlar konkret strateji perspektivlər açır. Qafqaz ilə Anadolunun birləşməsi, enerji və logistika dəhlizlərinin genişlənməsi, İran daxilində azərbaycanlı amilinin yüksəlməsi, Ankara-Bakı oxunun dərinləşməsi regionun gələcək arxitekturasını müəyyən edən başlıca parametrlərdir.

Öcalanın İran azərbaycanlılarının rolunu etiraf etməsi də bu reallığın dolayı təsdiqidir: artıq etnik yönümlü hərəkatlar belə bölgənin gələcəyini türk dövlətlərinin iştirakı olmadan təsəvvür edə bilmirlər.

Yeni regional doktrina: sabitlik, qarşılıqlı asılılıq və təhlükəsizlik ekosistemi

Türkiyə və Azərbaycanın müasir strategiyası üç dayağa əsaslanır: qarşıdurmanın qarşısını alma, struktur səviyyəli çəkindirmə və təhlükəsizlik ekosistemlərinin qurulması. Bu, ideologiyadan çox, "dayanıqlı qarşılıqlı asılılıqların arxitekturası"na söykənən yeni doktrinadır.

Bu modeldə Türkiyə - siyasi, hərbi və infrastruktur tutumuna görə - nüvə mərkəzidir; Azərbaycan isə bu sistemin enerji və iqtisadi birləşdirici halqasıdır. Bu konfiqurasiya həm subdövlət risklərini neytrallaşdırır, həm də Öcalanın təklif etdiyi "parçalanma ssenarilərinə" alternativ yaradır.

Tarixi kontekstdən strateji siqnala: kürd məsələsinin transformasiyası

Öcalanın 1999-cu ildəki beynəlxalq hərəkət marşrutu - Afinadan Nayrobiyə qədər - bir vaxtlar kürd məsələsinin qlobal güclər tərəfindən Türkiyəyə qarşı təzyiq vasitəsi kimi istifadəsini açıq şəkildə nümayiş etdirirdi.

Bu gün isə mənzərə fərqlidir: xarici müdaxilə alətləri daha selektiv, regional dövlətlər isə daha dayanıqlıdır. Türkiyə və Azərbaycan artıq öz suveren nəzarətlərini gücləndirmək, xarici təsirləri minimuma endirmək və regional hekayəni özləri yazmaq mərhələsinə keçiblər.

İmralı stenoqramının dərc olunması bu prosesi simvolizə edir: artıq konfliktin təfsiri Qərb mərkəzlərinin əlində deyil - Ankara öz narrativini dövlət institutlarının içində formalaşdırır.

Son nəticə: yeni mərhələnin başlanğıcı

Bu mərhələnin əsas nəticəsi budur: stenoqramın siyasi dəyəri Öcalanın dediklərində deyil, onun varlığının özündədir. Bu sənəd regionun strateji arxitekturasının bir parçasına çevrilir, Türkiyəyə informasiya və siyasi məkan üzərində nəzarəti gücləndirmək imkanı verir, yeni inteqrasiya layihələrinin əsasını qoyur və Türkiyə ilə Azərbaycanın sistem yaradan sabitlik mərkəzləri kimi rolunu möhkəmləndirir.

Öcalanın bəyanatları isə bir daha təsdiqləyir ki, gələcəyin Yaxın Şərqini formalaşdıracaq yeganə qüvvə - sabit dövlətlər, texnoloji inkişaf və infrastruktur bağlılığı təmin edə bilən mərkəzlərdir.

İmralı stenoqramı regionun yeni siyasi dövrünə giriş nöqtəsidir - bir dövrə ki, burada Türkiyə və Azərbaycan artıq yalnız hadisələrə reaksiya vermir, həm də oyunun qaydalarını müəyyənləşdirir. Bu isə növbəti analitik mərhələnin əsas istiqamətini müəyyən edir: inteqrasiya layihələrinin gələcəyi, regional rəqabətin sərhədləri və təhlükəsizlik arxitekturasının uzunmüddətli nəticələri.

Milli.Az