Türklərdən “e”, ruslardan “a” alıb, “ə”ni güdaza verdik...

“Ə” hərfi Azərbaycan əlifbasının digər hərfləri kimi çox gərəkli səslərdən biridir. Onsuz yazılı ədəbiyyat və danışıq dilimizin varlığı mümkün deyil. İşlətmədiyimiz halda əlifbanın tamlığı itər və biz səhvə yol vermiş olarıq. Və anlaşılmaz bir yazı və danışıq forması meydana çıxmış olar. Lakin təəssüflər olsun ki, müasir dövrdə artıq “ə” hərfini çox sayda insan yazıda istifadə edir. Və fikrimizin əksinə olaraq bir-birilərini də çox yaxşı “anlayırlar”.

Müasir gənclərimizin əksər hissəsi artıq “ə” hərfindən vaz keçib onu “e” ilə əvəz edib. Xüsusilə sosial şəbəkə yazışmalarında gənclər “ə” səsindən istifadə etmir. Məsələn, “necesen” (necəsən), “gel”(gəl), “birlikde” (birlikdə), “ela” (əla), “ele” (elə), “ders”(dərs), “gedek”(gedək) və onlarla “ə” ilə yazılmalı olan söz.

Necə oldu axı biz “ə” səsindən vaz keçdik? Nə üçün? Bizi buna kim vadar etdi? Əslində istənilən məsələdə kimsə insanı nəyə isə vadar edə bilməz. Bu, bizim öz məsuliyyətsizliyimiz, ana dilinə, əlifbamıza olan etinasız münasibətimizdəndir. 70 il sovet dövründə ana dilimizə yüzlərlə rus dilində sözlər əlavə etməmişdikmi? O qədər alışmışıq ki, buna, elə indinin özündə də şifahi nitqimizdə istər-istəməz o sözlərdən istifadə edirik.

Müstəqillik illərində isə Türkiyə ilə gedib-gəlişimiz, onlarla telekanallara tamaşa etməyimiz nəticəsində “ə”miz onların “e”si ilə əvəz olundu. Görəsən bizim ana dilinin, əlifbanın günahı nədir ki, hər dövrdə ona bir zərbə endiririk...

Hazırda “ə” tək “e” ilə deyil, həm də “a” hərfi ilə imtahana çəkilir. “A” hərfini isə rus dilindən mənimsəmişik. Bu gün gənc ata-analar, orta yaş qrupunda olan nənə-babalar artıq “ə” hərfini gözdən çıxarıb bir kənara atıb və onun yerinə “a” hərfini qoyublar. Məsələn, uşaqlara verdiyimiz Əli, Əhməd, Əsəd, Əminə, Əntiqə, Əzizə, Nərmin, Nəzrin, Həsən, Səriyyə, Gülnarə, Elnarə, Samirə, Tahirə, Yeganə, Nəsibə və onlarla belə adların tərkibindəki “ə” “a” ilə əvəz olunur. Düşünürəm ki, bu insanların əlindən gəlsə, elə uşaqların şəxsiyyət vəsiqəsinə də adlarını öz ifadə etdikləri kimi yazdırarlar. Lakin qanunvericilik buna icazə vermir.

Beləliklə, “ə” “e” və “a” səsləri ilə əvəz edildikcə, ana dilinə vurduğumuz zərbələrin əsla fərqinə varmadan həyata davam edirik. Lakin nədənsə bunu düşünən çox az sayda insan var ki, biz beləliklə haraya gedirik? Ana dilini qorumaq həm müasirlik, həm inkişaf, həm bu gün, həm də sabahdır. Bəs buna əməl edirikmi?

Biz öz dilimizi bəyənməyib ona əlavələr etdikcə, bu dilin gələcəyini məhv etdiyimizi nə üçün dərk etmirik? Ali məktəblərdə təhsil alıb müəlim, həkim, mühəndis və digər sahələrin mütəxəssisi olacaq gənclər sabah çalışdıqları iş yerində rəsmi yazışmalarda “ə” hərfindən necə istifadə edəcəklər? Axı onlar artıq illərdir ki, “ə”ni “e” kimi yazmağa alışıblar. Olmazdı ki, əlifbamıza riayət edərdik? Axı bunun qarşısı vaxtında alınsaydı, bu həddə gəlib çıxmazdı. Eləcə də “ə”lərin yerini alan “a”lar. Nə üçün biz Azərbaycanda yaşaya-yaşaya övladımızı Əli yox Ali, Samirə yox, Samira çağırmalıyıq? Nəyi bəyənmirik, nəyi özümüzə yaraşdırmırıq? “Ə” hərfinimi? Yoxsa onun yoxluğu bizi aristokrat edir, xəbərimiz yoxdur...

Öz dilinə, əlifbasına hörmət etməyən, məsuliyyətlə, qayğı ilə yanaşmayan insanın aristokratlığından nə çıxar? Bunu düşünməyə dəyər...

Mətanət Məmmədova