Ukrayna müharibəsində yeni risk xətti

Rusiya-Ukrayna müharibəsində diqqət yenidən Belarus sərhədinə yönəlib. Ukrayna Prezidenti Volodimir Zelenski Belarus-Ukrayna sərhədi yaxınlığında qeyri-adi hərbi fəallıq müşahidə olunduğunu bildirib və Rusiyanın Belarusu müharibəyə daha dərindən cəlb etməyə çalışdığı barədə xəbərdarlıq edib. Zelenski həmçinin Ukraynanın özünü müdafiə etməyə hazır olduğunu və zərurət yaranarsa önləyici addımlar ata biləcəyini vurğulayıb. Belarus Prezidenti Aleksandr Lukaşenko isə cavabında bildirib ki, Belarus müharibəyə çəkilmək istəmir, amma ölkə ərazisinə hücum olarsa, Rusiya ilə birlikdə müdafiəyə qalxacaq. O, hətta Zelenski ilə görüşə açıq olduğunu da deyib, lakin eyni zamanda Kiyevin mövqeyinə Avropadakı bəzi dairələrin təsir etdiyini iddia edib.  

Bu bəyanatlar göstərir ki, müharibə təkcə Ukraynanın şərq və cənub cəbhələri ilə məhdudlaşmır, artıq Belarus istiqaməti də psixoloji və siyasi təzyiq xəttinə çevrilib. Belarus 2022-ci ildə Rusiyanın Ukraynaya hücumu zamanı öz ərazisindən istifadə edilməsinə imkan vermişdi, lakin indiyə qədər Belarus ordusu birbaşa döyüşlərə daxil olmayıb. İndi isə Minsk həm “biz müharibəyə girmək istəmirik” mesajı verir, həm də “hücum olarsa cavabımız Rusiya ilə birlikdə olacaq” deyərək çəkindirici mövqe tutur. Bu, Lukaşenkonun klassik balans siyasətidir: bir tərəfdən Moskvanın yanında olduğunu göstərir, digər tərəfdən Belarusu Ukrayna cəbhəsinin birbaşa iştirakçısına çevirməkdən yayınır.

Hazırkı vəziyyətin daha təhlükəli tərəfi odur ki, Rusiya və Belarus eyni vaxtda nüvə komponentli birgə hərbi təlimlər keçiriblər. Bu təlimlərdə quru, dəniz və hava elementləri, həmçinin nüvə daşıya bilən silah sistemləri sınaqdan keçirilib. Belarusun bu təlimlərdə iştirakı Qərbə verilən açıq mesaj kimi oxunur: əgər Ukrayna müharibəsində NATO və Avropa daha dərinə gedərsə, Moskva cavabını təkcə Ukrayna cəbhəsində deyil, daha geniş təhlükəsizlik müstəvisində verə bilər.  

Bu kontekstdə Kaya Kallasla bağlı mübahisə də təsadüfi deyil. Kallas Estoniyadan gələn siyasətçidir və Avropa İttifaqında Rusiyaya qarşı ən sərt xəttin simalarından biri kimi qəbul olunur. O, Rusiyanın Avropa üçün uzunmüddətli təhlükə olduğunu, sanksiyaların, beynəlxalq təcridin və hərbi hazırlığın artırılmasının vacibliyini vurğulayır.   ABŞ-də bəzi dairələr isə hesab edir ki, Baltikyanı ölkələrin təhlükə hissi bütün Avropa siyasətinin əsas xəttinə çevriləndə bu, diplomatik manevr imkanlarını daraldır və Rusiyanı Rumıniya, Polşa, Baltikyanı ölkələr kimi həssas coğrafiyalarda daha aqressiv cavab addımlarına sövq edə bilər.

Trampın hakimiyyətə qayıdışından sonra ABŞ və Avropa arasında əsas fikir ayrılığı da məhz buradadır. Avropa, xüsusilə Şərqi Avropa və Baltikyanı ölkələr, Ukraynanın müdafiəsini öz təhlükəsizliyinin ön xətti kimi görür. ABŞ-nin yeni siyasi xətti isə daha praqmatik sual verir: Avropa bu müharibənin faktiki tərəfinə çevrilirsə, bunun nəticəsini kim daşıyacaq? Vaşinqton üçün əsas məsələ Rusiya ilə birbaşa toqquşmadan yayınmaq, Avropanın isə öz təhlükəsizlik yükünü daha çox üzərinə götürməsidir. Avropa isə düşünür ki, Rusiya Ukraynada dayandırılmasa, növbəti təhlükə Aİ və NATO sərhədlərinə yaxınlaşacaq.

Ona görə də, bu gün müharibənin taleyi yalnız cəbhədə həll olunmur. Donetsk, Luqansk, Zaporojye və Xerson uğrunda döyüşlər davam edir, amma paralel olaraq Belarus sərhədi, Baltikyanı region, Rumıniya, Qara dəniz və NATO-nun şərq cinahı da geosiyasi risk xəritəsinə daxil olur. Rusiya ilhaq etdiyini elan etdiyi dörd vilayətin administrativ sərhədlərinə tam çıxa bilməyib, Ukrayna isə hələlik bütün işğal olunmuş əraziləri geri qaytarmaq imkanında deyil. Bu səbəbdən müharibə “sürətli qələbə” mərhələsindən çıxıb uzunmüddətli tükəndirmə savaşına çevrilib.

Ən real ssenari odur ki, tərəflər yaxın dövrdə həlledici siyasi razılaşmaya yox, daha çox yeni çəkindirmə mexanizmlərinə hazırlaşırlar. Müharibənin dondurulması ehtimalı artır, amma bu, sülh demək olmayacaq. Əksinə, Koreya modeli kimi faktiki bölünmə xətti yarana, aktiv döyüşlər azala, lakin siyasi qarşıdurma illərlə davam edə bilər. Belarusun son bəyanatları da bu mənada sadəcə lokal sərhəd gərginliyi deyil, daha böyük mesajdır: Ukrayna müharibəsi uzandıqca, onun coğrafiyası genişlənməsə belə, təhlükə dairəsi genişlənir.

Yekun olaraq demək olar ki, Zelenski Belarusu Rusiyanın müharibəyə daha dərindən cəlb edə biləcəyi platforma kimi göstərir, Lukaşenko isə “biz hücum etməyəcəyik, amma hücum olarsa Rusiya ilə birlikdə cavab verəcəyik” mesajı verir. Kaja Kallas xətti Avropanın sərt təhlükəsizlik yanaşmasını təmsil edir, ABŞ-ın ehtiyatlı dairələri isə bu yanaşmanın Avropanı daha böyük eskalasiya riskinə sürükləyə biləcəyini düşünür. Bu, artıq təkcə Ukrayna müharibəsi deyil, ABŞ, Avropa, Rusiya və postsovet məkanının təhlükəsizlik arxitekturası uğrunda aparılan daha geniş mübarizədir.

Alim Nəsirov