Unudulan peşələr, itirilən dəyərlər KÖŞƏ

Dünya dəyişdikcə peşələr də dəyişir. Bir vaxtlar hər məhəllədə papaqçı, pinəçi, misgər, saatsaz, xalça təmirçisi, çətir ustası vardı. Əşya xarab olanda onu atmaq yox, ustaya aparmaq adət idi. İnsanlar aldıqları əşyanın uzunömürlü olmasını istəyir, ustalar isə öz peşələri ilə fəxr edirdilər.

Bu gün isə "təmir" anlayışı yavaş-yavaş "yenisini al" düşüncəsi ilə əvəzlənir. Ayaqqabı söküləndə təmir etdirmək əvəzinə yenisi alınır, məişət texnikası xarab olanda ustaya yox, mağazaya üz tutulur. Bunun nəticəsində onilliklər boyu yaşadılan sənətlər və peşələr səssizcə tarixə çevrilir.

Bu, təkcə iqtisadi dəyişiklik deyil. Bu, həm də bir mədəniyyətin dəyişməsidir.

Hər peşənin arxasında illərlə formalaşmış təcrübə, ustad-şagird ənənəsi və zəhmət dayanırdı. Bir sənətkar hazırladığı məhsula öz imzası kimi yanaşırdı. Bu gün isə kütləvi istehsal fərdiliyi arxa plana keçirib. Eyni məhsulun minlərlə nüsxəsi hazırlanır, amma onun arxasında duran insan görünmür.

Texnologiyanın inkişafı təbii prosesdir və bundan qaçmaq mümkün deyil. Süni intellekt, avtomatlaşdırma və rəqəmsallaşma bir çox sahədə işi asanlaşdırır. Lakin bu inkişafın fonunda bəzi peşələrin və bacarıqların tamamilə yox olması da düşündürücü məqamdır.

Məsələ yalnız pinəçinin və ya saatsazın azalması deyil. Məsələ insanın əməyə münasibətinin dəyişməsidir. Təmir etməyi deyil, atmağı seçən cəmiyyət zamanla əşyalarla yanaşı, bəzi dəyərləri də itirir.

Bu gün peşə məktəblərinə marağın artmasından danışılır. İxtisaslı ustalara tələbatın yüksəldiyi qeyd olunur. Bu, sevindirici haldır. Çünki inkişaf etmiş ölkələrin təcrübəsi göstərir ki, güclü iqtisadiyyat yalnız mühəndis və proqramçılarla deyil, peşəkar ustalarla da qurulur.

Bəlkə də gələcəyin ən qiymətli peşələri məhz bu gün unudulmağa başlayan peşələr olacaq. Çünki texnologiya nə qədər inkişaf etsə də, insan əlinin zövqünü, ustanın illərlə qazandığı təcrübəni tam əvəz edə bilməyəcək.

Bir cəmiyyət yalnız yeni peşələr yaratmaqla inkişaf etmir. O, köhnə peşələrin daşıdığı dəyərləri qorumağı bacaranda da güclənir. Çünki bəzi sənətlər sadəcə qazanc mənbəyi deyil, xalqın yaddaşı, mədəniyyəti və həyat tərzidir.

Unudulan hər peşə ilə birlikdə bir tarix də səssizcə arxivə çevrilir. Ən böyük sual isə budur: biz yalnız peşələri itiririk, yoxsa həmin peşələrin öyrətdiyi səbir, zəhmət və məsuliyyət hissini də?