Üzeyir Hacıbəyov festivalında “Sənət inciləri” adlı məruzələr dinləniləcək, konsertlər keçiriləcək

Sentyabrın 18-dən 28-dək Heydər Əliyev Fondunun və Mədəniyyət Nazirliyinin təşkilatçılığı ilə dahi Azərbaycan bəstəkarının anadan olmasının 140 illiyinə həsr olunan Üzeyir Hacıbəyli (Hacıbəyov) XVII Beynəlxalq Musiqi Festivalı keçiriləcək.
Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondu, İSESCO və Mədəniyyət Elmi-Metodiki və İxtisas Mərkəzinin dəstəyi ilə təşkil olunan festivalda “Sənət inciləri” adlı məruzə-konsertlər keçiriləcək.
Bakı Dövlət Universiteti, Üzeyir Hacıbəyli adına Bakı Musiqi Akademiyası, Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universiteti, Bakı Xoreoqrafiya Akademiyası, Mədəniyyət İşçiləri Həmkarlar İttifaqı, Azərbaycan Dillər Universiteti, Qərbi Kaspi Universiteti, Azərbaycan Milli Konservatoriyası, Azərbaycan Əmək və Sosial Münasibətlər Akademiyası və Beynəlxalq Muğam Mərkəzi də dəstək verib.
“Musiqisi Orta Asiya xalqlarının mədəniyyətinə böyük təsir göstərmiş dahi bəstəkarın doğulduğu yerə səfər etməyi həmişə arzuladığım üçün mən Şuşaya dəfələrlə səfər etmişəm”, - “The Bukharian Times” qəzetinin baş redaktoru, musiqişünas Rafael Nektalov xatırlayır. "Birinci Qarabağ müharibəsi zamanı Şuşanın strateji yerləşməsi erməni millətçilərinin əsas hədəflərindən birinə çevrildi. Onlar 1992-ci il mayın 8-də şəhəri zəbt etdilər, minlərlə eksponatın olduğu muzeyləri qarət etdilər, yüzlərlə tarixi-mədəniyyət abidəsini, o cümlədən Hacıbəyovun Ev Muzeyini dağıdıblar. İnanırdım ki, Şuşanın ev-muzeyi belə bir hadisə baş verə bilərdi." Hacı Qusi, Əbdülbaqi Zülalov, Cabbar Qaryağdı, Xurşudbanu Natəvan, Cabbar Qaryağdıoğlu, Bülbül, Xan Şuşinski kimi tanınmış muğam ustalarının vətəni olub.
Hacıbəyova vətəni Azərbaycanda və bütün maarifpərvər insanlar tərəfindən tam, çoxşaxəli şəxsiyyət kimi hörmətlə yanaşılır. Bəstəkarın həyat və yaradıcılığını əks etdirən nadir fotoşəkillərlə yanaşı, onun bütün əsərlərinin toplandığı Bakıdakı muzeyində oldum.
Üzeyir Hacıbəyovun (1885-1948) həyatı canlı, yaradıcılıq ilhamı və Vətənə dərin məhəbbətlə dolu olmuşdur. O, bir çox sahələrdə fərqlənirdi: müəllim, tərcüməçi, jurnalist, naşir kimi. Amma ən çox, təbii ki, musiqiçi və bəstəkar kimi. Ən əsası isə milli Azərbaycan musiqi məktəbinin və teatrının banisi kimi.

O, Azərbaycan xalq musiqisinin elementləri ilə klassik Avropa ənənələrini birləşdirməyin təbii və incə yolunu tapıb. Azərbaycan şairi Füzulinin eyniadlı poeması əsasında ilk milli opera "Leyli və Məcnun" (1908) məhz bu üslubda yazılmışdır. Bakıda keçirilən premyerada bəstəkar orkestrdə skripka partiyasını ifa edib.
Üzeyir Hacıbəyov özü sonralar “Leyli və Məcnun”un uğurunu və populyarlığını onunla izah edirdi ki, “Azərbaycan xalqı artıq səhnədə öz Azərbaycan operasının görünməsini gözləyirdi və o, əsl xalq musiqisi ilə məşhur klassik süjeti özündə birləşdirdi”.
İlk yüz ildə “Leyli və Məcnun” Azərbaycanın müxtəlif səhnələrində 20 min dəfədən çox ifa olunub. Bu operaya olan məhəbbət bu gün də sarsılmaz olaraq qalır, o, həm ölkə daxilində, həm də çoxsaylı beynəlxalq səhnələrdə çıxış edir.
Bəstəkarın üç operettasından sonuncusu olan "Arşın mal alan" (1913) "Leyli və Məcnun"un şöhrəti ilə asanlıqla rəqabət apara bilərdi. Onun hərəkəti Üzeyir Hacıbəyovun özünün uşaqlığının keçdiyi, bədii zövqünün və üstünlüklərinin formalaşmağa başladığı Şuşada cərəyan edir. “Arşın mal alan, arşın mal alan!”— yerli alverçinin şəhərin dəbbazlarını şirnikləndirdiyi tərənnüm belədir.
Tacir Əsgərin füsunkar Gülçöhrə ilə görüşməsinin məhəbbət hekayəsi əsasında hazırlanan operetta 80-ə yaxın ölkədə uğurla tamaşaya qoyulub və 70-dən çox dilə tərcümə olunub. 1925-ci ildə Parisdə premyerası oldu.
“Arşın mal alan” bu gün də Rusiyada, Avstriyada, ABŞ-da, Çində sevilir.
Özbəkistan SSR Xalq Maarif Komissarlığı adına Buxara Yəhudi Teatrı onu 1932-ci ildə Səmərqənddə tamaşaya qoymuşdur.Daha sonra 1995-ci ildə Q.Müllokəndov və Mixail Tolmasov adına Buxara Yəhudi Teatrı Təl-Əvivdə "Arşın mal alan"ı tamaşaya qoymuşdur. 1996-cı ildə Rafael Nektalov Mira Muşibayeva ilə birlikdə teatrın Nyu-Yorka qastrol səfərini təşkil etdi.
2018-ci ildə S.B.Aulov adına Buxarian Yəhudi İntibah Teatrı onu Kvinsdə səhnələşdirib və premyerada Azərbaycanın BMT-dəki səfiri Aqşin Mehdiyev iştirak edib.
Ümumilikdə Üzeyir Hacıbəyov dünyaya yeddi opera və üç operetta bəxş edib. Musiqişünaslar “Koroğlu” operasını (1936) bəstəkarın ən gözəl əsəri, üslubunun “ensiklopediyası” hesab edirlər. Orta əsrlər Azərbaycan tarixindən bu qəhrəmanlıq dastanı ona 1941-ci ildə nüfuzlu Stalin mükafatı qazandırdı və həmin sərt və gözlənilməz dövrlərdə müəyyən mənada şəxsi “talismana” çevrildi.
Maraqlıdır ki, Üzeyir Hacıbəyov həm də Azərbaycanın bütün dövlət himnlərini bəstələyib: 1918, 1930 və 1944-cü illərdə. 1991-ci ildən onun ilk himnləri (1918) respublikanın rəsmi himni olub.
Amerikalı jurnalist və tənqidçi Metyu O'Brayen Azərbaycan bəstəkarının dahi şəxsiyyətini lakonik və qabarıq şəkildə göstərmişdir: "Hacıbəyov Qlinka ilə müqayisə olunur. Onun etno-musiqiçi kimi əhəmiyyəti Komitasla müqayisə edilir. Onun müəllim kimi təsiri Rimski-Korsakovun və ya Hacibəyovun Azərbaycan musiqisinin yaradıcılığına verdiyi töhfə ilə müqayisə oluna bilər. Rubinşteyn qardaşları."
"Üzeyir Hacıbəyov ilk notundan axırıncı notuna kimi oxuyan bəstəkardır. Mən də tez-tez Hacıbəyovun musiqisini oxuyanda tapıram. Bir də ki, mən ahəngdən kənar oxuyuramsa və ya ritmdən qaçıramsa, çox vaxt musiqi təhsili olmayan insanlar tərəfindən korrektə olunuram. Xalqınız tərəfindən bu qədər tanınıb sevilmək nə qədər güclü istedad olmalıdır!" görkəmli Azərbaycan bəstəkarı və müəllimi Arif Məlikov vurğuladı.
Budur, Üzeyir Hacıbəyovun bəstəkar roluna öz baxışı: "Hər bir xalq tələb edir ki, öz bəstəkarlarından nə qədər mürəkkəb olsa da, öz əsərlərini onlara tanış və əziz olan musiqi dilində bəstələsinlər. Bu, bəstəkarın bu dili mükəmməl bilməsini tələb edir".
Vladimir Aulov