Valideyn qocalanda övlad baxmaq istəmirsə, cəzası varmı? ARAŞDIRMA

Azərbaycanda illərlə övlad böyüdən, onun təhsilinə, evlənməsinə və gələcəyinə pul xərcləyən valideynlərin bəziləri qocalanda gözləmədikləri vəziyyətlə üzləşirlər. Övladlar ayrı yaşayır, hər kəsin öz ailəsi və qayğıları olur. Nəticədə yaşlı ata və ana bəzən təkcə maddi deyil, mənəvi dəstəkdən də məhrum qalır. Bəs belə vəziyyətdə valideynə kim baxmalıdır? Övlad bundan imtina edə bilərmi? Yaşlı insan öz oğlunu və ya qızını məhkəməyə verib aliment tələb edə bilərmi?

Lent.az-ın araşdırmasına görə, Azərbaycanda yaşlı valideynlərə qayğı göstərmək yalnız mənəvi məsuliyyət deyil, müəyyən şərtlərlə qanunla təsbit olunmuş öhdəlikdir.

Valideyn övladından aliment tələb edə bilər

Azərbaycan Konstitusiyasının 34-cü maddəsində valideynlərə hörmət etməyin və onların qayğısına qalmağın uşaqların borcu olduğu göstərilir. Həmçinin 18 yaşına çatmış əmək qabiliyyətli övladlar əmək qabiliyyəti olmayan valideynlərini saxlamağa borcludurlar. Ailə Məcəlləsinin 82-ci maddəsi isə bu öhdəliyin necə həyata keçirildiyini müəyyənləşdirir. Qanuna əsasən, əmək qabiliyyəti olan yetkin övladlar maddi yardıma ehtiyacı olan əmək qabiliyyəti olmayan valideynlərinə kömək etməlidirlər. Əgər övlad könüllü maddi yardım göstərmirsə, valideyn məhkəməyə müraciət edərək aliment tələb edə bilər. Bunun üçün valideynin əmək qabiliyyəti olmayan və maddi yardıma ehtiyacı olan şəxs olması əhəmiyyətlidir. Təkcə yaşlı olmaq avtomatik aliment almaq hüququ yaratmır. Məhkəmə alimentin məbləğini müəyyənləşdirərkən həm valideynin ehtiyaclarını, həm də övladın maddi və ailə vəziyyətini nəzərə alır.

Beş övlad varsa, valideynə kim baxmalıdır?

Azərbaycan ailələrində ən çox mübahisə yaradan məsələlərdən biri məsuliyyətin övladlar arasında bölüşdürülməsidir. Məsələn, yaşlı ananın üç oğlu və iki qızı var. Övladlardan biri anası ilə yaşayır, digərləri isə ayrı evlərdədir. Anaya baxan övlad bütün xərcləri özünün ödədiyini, digərlərinin isə kömək etmədiyini bildirir. Belə vəziyyətdə qanun məsuliyyəti yalnız valideynlə yaşayan övladın üzərinə qoymur. Ailə Məcəlləsinə əsasən, məhkəmə aliment məsələsinə baxarkən valideynin əmək qabiliyyəti olan bütün yetkin övladlarını nəzərə ala bilər. Hətta iddia yalnız bir övlada qarşı qaldırılsa belə, digər övladların mövcudluğu da qiymətləndirilə bilər. Burada mühüm məqam odur ki, qanun oğlan və qız övladları arasında fərq qoymur. Valideynə yardım etmək öhdəliyi hər iki tərəfə aiddir.

Valideynin dərman və baxıcı pulunu kim ödəməlidir?

Yaşlı insanların xərcləri yalnız ərzaq və kommunal ödənişlərlə məhdudlaşmır. Dərman, müayinə, müalicə, xüsusi qidalanma və gündəlik qulluq ailə büdcəsinə əlavə yük yarada bilər. Tutaq ki, yaşlı valideynin aylıq dərman və baxım xərci 350 manatdır. Pensiyası isə bütün ehtiyaclarını qarşılamağa kifayət etmir. Bu halda övladların maddi dəstəyi xüsusi əhəmiyyət qazanır. Ailə Məcəlləsinin 83-cü maddəsinə görə, ağır xəstəlik, əlillik, kənar şəxsin qulluq xidmətinə ehtiyac və digər müstəsna hallarda yetkin övladlar məhkəmə qaydasında əlavə xərclərin ödənilməsinə də cəlb edilə bilərlər. Lakin bu məbləğ avtomatik və bütün övladlar üçün bərabər müəyyən edilmir. Məhkəmə tərəflərin imkanlarını və digər halları araşdırır.

Uşağına baxmayan valideyn qocalanda aliment ala bilərmi?

Qanunvericilikdə diqqətçəkən istisnalar da mövcuddur. Əgər valideyn vaxtilə övladına qarşı valideynlik vəzifələrini yerinə yetirməyibsə və bu hal məhkəmə tərəfindən müəyyən olunubsa, övlad həmin valideyni saxlamaq öhdəliyindən azad edilə bilər.

Valideynlik hüquqlarından məhrum edilmiş ata və ya anaya isə övladın aliment ödəmək öhdəliyi yoxdur. Bu müddəalar göstərir ki, qanun yalnız övladın məsuliyyətini deyil, valideynin keçmişdə öz vəzifələrini necə yerinə yetirdiyini də nəzərə alır.

Tənha yaşlılara dövlət kömək edirmi?

Azərbaycanda müəyyən şərtlərə cavab verən tənha ahıllar üçün evdə sosial xidmət mexanizmi mövcuddur. Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyinin məlumatına görə, əmək qabiliyyətli qohumları və ya qanuni nümayəndələri ilə müəyyən edilmiş eyni inzibati ərazidə yaşamayan, sosial xidmətə ehtiyacı olan ahıllar bu xidmətə müraciət edə bilərlər. Xidmət sosial işçi və ya sosial xidmətçi tərəfindən göstərilir. Bunun üçün Sosial Xidmətlər Agentliyinin yerli qurumlarına, DOST mərkəzlərinə və ya 142 Çağrı Mərkəzinə müraciət etmək mümkündür. Lakin yaşlı şəxsin övladının olması və onun harada yaşaması xidmətə uyğunluğun qiymətləndirilməsində əhəmiyyət daşıyır. Yəni hər bir pensiyaçı avtomatik olaraq evdə dövlət qulluqçusu ilə təmin edilmir.

Valideynə baxmaq gəlinin, yoxsa övladın borcudur?

Azərbaycan ailələrində yaşlı valideynə qulluq məsələsi bəzən gəlinlə qayınana arasında mübahisəyə çevrilir. Xüsusilə birgə yaşayış zamanı gündəlik qayğının böyük hissəsi gəlinin üzərinə düşə bilir. Lakin Ailə Məcəlləsinin valideynlərin saxlanılması ilə bağlı müddəaları bu öhdəliyi gəlinin və ya kürəkənin deyil, əmək qabiliyyətli yetkin övladların üzərinə qoyur. Bu baxımdan yaşlı valideynə qulluq məsələsi ailədaxili razılaşma və qarşılıqlı hörmət əsasında həll edilməlidir. Bir ailə üzvünün bütün yükü təkbaşına daşıması həm maddi, həm də psixoloji gərginlik yarada bilər. Nəticə etibarilə, Azərbaycanda valideynə qayğı göstərmək təkcə milli adət-ənənələrin tələbi deyil. Qanun da müəyyən hallarda övladın bu məsuliyyətdən yayınmasına imkan vermir. Bununla belə, yaşlı insanın ehtiyacı yalnız puldan ibarət deyil. Onun yanında olmaq, sağlamlığı ilə maraqlanmaq və özünü unudulmuş hiss etməsinə imkan verməmək də ailə münasibətlərinin vacib hissəsidir.