Xarici dil imtahanı, yoxsa gənc alimlər üçün əngəl?

Bu günlərdə "525-ci qəzet"in redaksiyasına bir qrup doktorant və dissertant müraciət edərək Dövlət İmtahan Mərkəzi tərəfindən təşkil olunan doktorant və dissertantlar üçün xarici dil minimum imtahanından şikayətlərini dilə gətiriblər. Onlar bu imtahanın Dövlət İmtahan Mərkəzi tərəfindən təşkil edilmiş imtahanlar arasında ən çətin imtahan olduğunu və texniki baxımdan hər dəfə müxtəlif çatışmazlıqlarla yadda qaldığını bildiriblər. Şikayətçilərin iddiasına görə, ölkədə öz təhsilini başa vurmuş, artıq illərdir elmi işini və Ali Attestasiya Komitəsi tərəfindən qarşıya qoyulan bütün tələbləri yerinə yetirmiş yüzlərlə namizəd təkcə xarici dil minimum imtahanından yetərli balı yığa bilmədiklərinə görə müdafiəyə buraxılmırlar. Bu isə onlara həm mənəvi, həm də maddi mənada çox böyük zərər vurur. Mövcud problemlə bağlı ölkə rəhbərliyinə və uyğun qurumlara 67 nəfər doktorant-dissertantın imzaladığı ərizə ilə müraciət etdiklərini bildirən namizədlər mətbuatda da öz səslərini eşitdirmək niyyətindədirlər.

Bakı Dövlət Universitetinin doktorantı Türkan Qasımova iddia edir ki, xarici dil imtahanında çox zaman ixtisasla əlaqəsi olmayan, hətta bəzən absurd suallar salınır. Şikayətçi bu imtahanın yaşatdığı stress və gərginliyin onun səhhətində ciddi problemlərə yol açdığını da qeyd edir: "Son illər bir çox doktorant və gənc tədqiqatçı, xüsusilə də mənim kimi 2022-ci ildə doktorantura təhsilini başa vurmuş şəxslər ciddi çətinliklərlə üzləşirlər. Bu çətinliklərin başında isə Dövlət İmtahan Mərkəzi tərəfindən keçirilən xarici dil imtahanı durur.

Bu imtahanların məzmunu çox vaxt ixtisasla heç bir əlaqəsi olmayan sahələrdən - kosmos, biologiya, genetika, kimya və digər sahələrdən olan sualları əhatə edir. Belə suallar biz humanitar və ictimai elmlər üzrə tədqiqat aparan doktorantların real bilik və bacarıqlarını əks etdirmir. Nəticədə aylarla vaxtımız, enerjimiz, maddi vəsaitimiz bu imtahanlara sərf olunur, lakin nəticə əldə etmək çox zaman mümkün olmur. Bu isə artıq elmdən soyumağımıza, motivasiyamızın itməsinə və psixoloji gərginliyə düşməyimizə səbəb olur.

Şəxsi nümunəmi də təqdim etmək istəyirəm: Mən 2022-ci ildə doktoranturanı bitirmişəm. Lakin artıq 4 ildir ki, yalnız xarici dil imtahanının keçirilməməsi səbəbindən dissertasiya işimi müdafiə edə bilmirəm. Hər dəfə imtahan üçün hazırlaşmaq mənim üçün həm ailə həyatımda - körpə uşaq və ailə məsuliyyətləri fonunda, həm də sağlamlığım baxımından son dərəcə ağır zülmə çevrilib. Bu müddət ərzində əsəb sistemim tamamilə pozulub, həkim müayinəsindən sonra başımda 5 mm ölçüdə şiş aşkarlanıb. Elmə xidmət etmək istəyən bir alim üçün bu vəziyyətin nə qədər ağır və təhlükəli olduğu bəllidir.

Ən acınacaqlısı isə odur ki, xarici dil imtahanında cəmi 26-27 balla kəsilmişəm və bu nəticə mənim elmi fəaliyyətimi davam etdirməyimə əngəl yaradır. Yenidən bu ağır prosesi yaşamaq məcburiyyətindəyəm. Bu da bir daha sübut edir ki, bu imtahan sistemi təkcə akademik yox, həm də psixoloji və sağlamlıq baxımından zərərli nəticələr doğurur".

AMEA Folklor İnstitutunun dissertantı Günay Oruczadə mövcud sistemin həm məzmun, həm də təşkilati baxımdan yenidən nəzərdən keçirilməsinə ciddi ehtiyac olduğu qənaətindədir:

"Qeyd etmək istərdim ki, 2021-ci ildə xarici dil üzrə imtahandan 28 bal toplayaraq dissertanturaya qəbul olmuşam. Mövcud tələblərə əsasən, minimum üçün nəzərdə tutulan keçid balından cəmi 2 bal az topladığım üçün yenidən imtahan vermək məcburiyyətində qalmışam. Halbuki qəbul mərhələsində xarici dil üzrə müəyyən səviyyənin təsdiq olunması artıq baş vermişdir. Bu baxımdan, eyni istiqamətdə təkrar imtahan mexanizminin tətbiqi məqsədəuyğun görünmür.

Bundan əlavə, son illərdə imtahanın strukturunun mürəkkəbləşdirilməsi, yeni bölmələrin əlavə olunması və çətinlik səviyyəsinin artırılması  (C1 level) namizədlərin əsas elmi fəaliyyətindən yayınmasına səbəb olur. Xarici dil bacarıqlarının qiymətləndirilməsi elmi fəaliyyət üçün əhəmiyyətli olsa da, minimum imtahanın hazırkı formatı elmi-tədqiqat işinin prioritetliyini kölgədə qoyur. Dissertantın əsas vəzifəsi elmi araşdırma aparmaq, nəticələr əldə etmək və elmi yenilik ortaya qoymaqdır. Xarici dil imtahanına həddindən artıq zaman sərf olunması isə bu prosesə mənfi təsir göstərir.

Maliyyə və sosial aspekt də diqqətə alınmalıdır. İmtahana hazırlıq üçün aylıq təxminən 200 manat və imtahan üçün əlavə 110 manat ödəniş tələb olunur. Bu isə xüsusilə ailəli dissertantlar üçün ciddi maliyyə yükü yaradır. Eyni zamanda, iki övladı olan bir ana kimi bildirmək istərdim ki, intensiv hazırlıq prosesi ailə və valideynlik məsuliyyətlərinin icrasına da mənfi təsir göstərir. Akademik fəaliyyətlə yanaşı, ailə öhdəliklərini balanslaşdırmaq onsuz da çətin olduğu halda, minimum imtahanın yüksək stress və vaxt tələbi bu balansı daha da pozur.

Nəzərə alınmalıdır ki, dissertant artıq ali təhsilin növbəti pilləsində elmi fəaliyyətlə məşğul olan tədqiqatçıdır və onun xarici dil bacarığı əvvəlki mərhələlərdə müəyyən qədər qiymətləndirilmişdir. Bu səbəbdən, fikrimcə, əlavə minimum imtahanın tətbiqi əvəzinə, qəbul imtahanında əldə olunan nəticənin əsas götürülməsi daha səmərəli və rasional həll yolu ola bilər.

Yuxarıda qeyd olunanları nəzərə alaraq, xarici dil üzrə minimum imtahanın ləğv olunması və ya ən azı mövcud formatının əsaslı şəkildə sadələşdirilməsi məqsədəuyğun hesab olunur. Bu addım dissertantların diqqətini əsas elmi fəaliyyətə yönəltməyə, maliyyə və psixoloji yükü azaltmağa və elmi məhsuldarlığı artırmağa xidmət edər".

AMEA Nizami Gəncəvi adına Ədəbiyyat İnstitutunun doktorantı Turanə Cabbarzadə hər imtahanın özündən əvvəlkindən daha çətin, həm də bir çox texniki problemlərlə zəngin olduğunu iddia edir. O bu baxımdan 15.02.2026-cı il tarixində keçirilən xarici dil üzrə minimum imtahanının da təəssüf ki, gözləniləndən daha çətin və bir sıra təşkilati problemlərlə müşayiət olunduğunu bildirir:

"İmtahan C1 səviyyəsində təşkil edilmişdi və bu səviyyə özü yüksək hazırlıq tələb etsə də, əsas narazılıq məhz imtahanın keçirilmə forması və texniki çatışmazlıqlarla bağlı idi.

İmtahan kompüter vasitəsilə aparılırdı. Lakin dinləmə bölməsi üçün qulaqcıqların təqdim olunacağı gözlənilsə də, bu, təmin edilmədi. Bu hal iştirakçılar arasında narahatlıq yaratdı, diqqətin yayınmasına və tapşırıqların rahat yerinə yetirilməməsinə səbəb oldu.

"Reading" (oxu) bölməsində mətnlərin həcminin çox böyük və hissələrə aydın şəkildə bölünməməsi vaxt bölgüsündə ciddi çətinlik yaratdı. Nəticədə iştirakçılar həm vaxt itkisi yaşadı, həm də diqqət dağınıqlığı ilə üzləşdi. Bu isə ümumi nəticəyə birbaşa təsir göstərdi.

Yazı (esse) hissəsində də texniki problemlər müşahidə olundu. Kompüterdə yazı yazarkən durğu işarələrini (vergül, nöqtə və s.) tapmaq əlavə vaxt aparırdı. Bu səbəbdən bir çox iştirakçı tələb olunan 200-250 söz həcmində essenin vaxtında tamamlanmasında çətinlik çəkdi. Vaxt itkisi yazının keyfiyyətinə də təsirsiz ötüşmədi.

İmtahanın sonunda test tapşırıqlarının cavabları monitorda təqdim olunarkən nəticələr bir çoxumuz üçün gözlənilməz oldu. Aşağı nəticələrin əsas səbəbi bilik səviyyəsindən daha çox imtahanın texniki və təşkilati baxımdan qüsurlu keçirilməsi ilə bağlı idi.

Xüsusilə vurğulamaq lazımdır ki, 2019-cu ildə qəbul olunmuş və IELTS kimi beynəlxalq imtahan vasitəsilə dil biliyini artıq sübut etmiş doktorantların yenidən bu formada minimum imtahan verməsi məqsədəuyğun görünmür. Xarici dil minimum imtahanının müdafiə prosesinə maneə yaratması doktorantlar üçün əlavə akademik və psixoloji yük formalaşdırır.

Hesab edirik ki, mövcud minimum imtahanın ləğv edilməsi daha ədalətli yanaşma olardı".

Cənab Prezident İlham Əliyevin ötən il noyabr ayının 3-də AMEA-nın 80 illik yubiley tədbirindəki çıxışında, eləcə də 2026-cı ilin 5 yanvar tarixində yerli telekanallara müsahibəsində dilin saflığının mühafizəsi məsələsini xüsusi qeyd edərək onun yad təsirlərdən qorunmasını strateji vəzifə kimi dəyərləndirdiyini xatırladan şikayətçilər bildiriblər ki, ölkə başçısı tərəfindən dövlət dilinə bu qədər ciddi önəm verildiyi halda, öz ömürlərini Azərbaycan elminə həsr etməyə hazır olan gənc alimlərin xarici dil üçün bu qədər incidilməsi heç də məqsədəuyğun deyil.

Doktorantlar onu da qeyd ediblər ki, ölkəmizin beynəlxalq arenada günbəgün güclənən mövqeyini yaxşı anlayır və dəstəkləyir, eləcə də çağdaş dünyamızda hər bir alimin ən azı bir xarici dil biliyi olması fikri ilə onlar da razılaşırlar. Ancaq problem xarici dil imtahanından kəsilən namizədlərin yetərli dil biliklərinin olmaması yox, bu imtahanın yaratdığı əlavə çətinliklərdir. Onlar xüsusən, doktorantura pilləsinə qəbul olmaq niyyətində olan iddiaçıların xarici dil imtahanına cəlb olunmasına məqsədəmüvafiq və çox lazımlı addım kimi alqışlayır, dəstəkləyirlər. Lakin onlar həm də doktoranturaya qəbul olan namizədin sonrakı 3 il ərzində görəcəyi işin yalnız öz elmi araşdırması, tədqiqatı olmalı olduğunu, öz enerjisini, bilgisini, maddi və mənəvi resurslarını məhz bu istiqamətdə xərcləməli olduqları fikrindədirlər. Onların sözlərinə görə, bunun əksinə olaraq, doktoranturaya 30 baldan aşağı balla qəbul olan namizəd öz elmi işinə, tədqiqatına ayıracağı vaxtı və enerjini yenə də bu illər ərzində xarici dil imtahanına sərf etməli olur.

Bütün bunları nəzərə alaraq, şikayətçi doktorant və dissertantlar bir sıra təkliflər də irəli sürürlər:

1. Xarici dil imtahanı tələbinin dissertasiya müdafiəsində məcburi şərt olaraq saxlanılmasının yenidən nəzərdən keçirilməsi və artıq doktorantura təhsilini başa vurmuş şəxslərə bu tələbin tətbiq olunmaması;

2. Xarici dil imtahanlarının məzmununun sadələşdirilməsi və ixtisasa uyğunlaşdırılması;

3. Alternativ metodların - elmi fəaliyyət dövründə beynəlxalq tədbirlərdə iştirak, xarici jurnallarda məqalə nəşrləri və s. - dil biliyinin sübutu kimi qəbul edilməsi;

4. Gənc alimlərin elmi fəaliyyətlərini dayandırmadan müdafiə hüququ qazanmaları üçün inzibati baryerlərin aradan qaldırılması;

5. Mövcud vəziyyətin ali rəhbərlik səviyyəsində nəzarətə götürülməsi və aidiyyəti dövlət qurumlarına konkret tapşırıqların verilməsi.

Gül BƏNİZ