Xəzərin şimalı Aralın taleyini yaşaya bilər KONKRET

Alimlər Xəzər dənizinin şimal hissəsində vəziyyətin getdikcə daha ciddi xarakter aldığını bildirirlər. İqlim dəyişikliyi, temperaturun yüksəlməsi və insan fəaliyyətinin su ehtiyatlarına təsiri Xəzərin səviyyəsinin aşağı düşməsini sürətləndirir. Artıq dənizin dayaz şimal-şərq hissəsində su altında qalan yeni adalar üzə çıxır. Tədqiqatçılar xəbərdarlıq edirlər ki, Xəzərin bütünlüklə Aral dənizinin taleyini yaşaması gözlənilmir, lakin onun dayaz şimal hissəsi gələcəkdə ciddi quruma təhlükəsi ilə üzləşə bilər.

Xəzər dənizi dünyanın ən böyük qapalı su hövzəsidir. Sahilləri Azərbaycan, Qazaxıstan, Rusiya, İran və Türkmənistan tərəfindən bölüşdürülən bu nəhəng su hövzəsi son onilliklərdə səviyyəsinin davamlı azalması ilə diqqət çəkir.

Xüsusilə Qazaxıstan sahilləri boyunca yerləşən şimal və şimal-şərq hissələr olduqca dayazdır. Burada dərinlik əsasən 3-6 metr arasında dəyişir. Buna görə də su səviyyəsində cəmi bir neçə metrlik azalma belə sahil xəttinin kilometrlərlə geri çəkilməsinə səbəb ola bilər.

Son illərdə bunun yeni əlamətləri də ortaya çıxıb: əvvəllər suyun altında qalan ərazilər üzə çıxır və yeni adacıqlar əmələ gəlir.

Xəzərin sularından yeni adalar üzə çıxır

Bir neçə gün əvvəl Kulalı adasının yaxınlığında aparılan hava çəkilişləri zamanı yeni ada aşkar edilib.

Bu ərazidə monitorinq aparan könüllü və ekofəal Daniyar Akimjanov bildirib ki, üzə çıxan yeni ərazi nisbətən kiçikdir. Lakin bu, Xəzərin həmin hissəsində yaranan yeganə yeni ada deyil.

Onun sözlərinə görə, son 4-5 il ərzində bir neçə yeni ada sənədləşdirilib.

“Göndərdiyim fotodakı ada ən kiçiyidir. Daha böyük yeni adalar da var”, – Akimjanov bildirib.

Bəzi yeni adaların uzunluğu təxminən 1 kilometrə, eni isə 200-300 metrə çatır. Maraqlıdır ki, təbiət artıq bu yeni yaranan quru sahələrini də mənimsəməyə başlayıb.

Akimjanov adalardan birində vəhşi qaban gördüyünü, canavarların isə qış aylarında buzun üzərindən həmin ərazilərə keçdiyini deyir.

Yeni adalara, bir qayda olaraq, ad verilmir. Xəzərin səviyyəsi nə qədər aşağı düşüb? Xəzərin səviyyəsinin dəyişməsi yeni hadisə deyil. Tarix boyu dənizdə həm kəskin enmələr, həm də yüksəlmələr qeydə alınıb.

1930-cu illərdən 1977-ci ilə qədər Xəzərin səviyyəsi təxminən 3 metr aşağı düşüb. Sonrakı iki onillikdə isə dəniz yenidən təxminən 2,5 metr yüksəlib. Daha sonra səviyyə yenidən enməyə başlayıb.

Lakin alimlərin fikrincə, hazırkı proses əvvəlki təbii dalğalanmalardan fərqli xüsusiyyətlər daşıyır. İqlim dəyişikliyi və insan fəaliyyəti Xəzərin su balansına getdikcə daha çox təsir göstərir.

Mövcud müşahidələrə əsasən, Qazaxıstan sektorunda Xəzərin səviyyəsi 1996-cı ildə mənfi 26,82 metr olduğu halda, 2025-ci ildə mənfi 29,27 metrə düşüb.

Bu, təxminən 30 il ərzində 2,45 metrlik azalma deməkdir. Orta hesabla dənizin səviyyəsi ildə təxminən 8-9 santimetr aşağı düşüb. Lakin proses bununla bitməyib.

Qazaxıstanın Xəzər üzrə elmi-tədqiqat institutunun məlumatına görə, 2026-cı ilin iyulunda Kulalı adasındakı monitorinq məntəqəsində orta su səviyyəsi mənfi 29,42 metr təşkil edib. Bu, müşahidələrin bütün dövrü ərzində qeydə alınan ən aşağı göstərici kimi təqdim olunur.

Niyə Xəzərin şimal-şərqi daha çox risk altındadır? Xəzərin şimal-şərq hissəsi, xüsusilə Qazaxıstanın Atırau vilayəti sahilləri su səviyyəsinin azalmasına qarşı daha həssasdır.

Səbəb sadədir: bu ərazi çox dayazdır və dənizin dibinin maililiyi olduqca zəifdir.

Yəni suyun səviyyəsi nisbətən az aşağı düşdükdə belə, sahil xətti böyük məsafədə geri çəkilə bilər. Məlumatlara görə, 2000-2025-ci illər arasında Xəzərin şimal-şərq hissəsində tədqiq edilən akvatoriyanın sahəsi təxminən 16 384 kvadrat kilometr azalıb.

Peyk görüntüləri də dəyişiklikləri aydın şəkildə göstərir. 2021-2026-cı illər ərzində Kulalı adası və Tüleniy arxipelaqı ətrafında yeni dib sahələri tədricən üzə çıxıb.

Xəzərin suyu niyə azalır?

Alimlər Xəzərin səviyyəsinin aşağı düşməsinin əsas səbəblərindən biri kimi iqlim dəyişikliyini göstərirlər.

Xəzərin su balansı əslində sadə prinsipə əsaslanır: su hövzəsinə əsasən çaylar və yağıntılar vasitəsilə su daxil olur, su isə əsasən buxarlanma yolu ilə itirilir.

Xəzərə daxil olan çay sularının 80 faizindən çoxu Volqanın payına düşür.

Alabama Universitetinin hidroiqlimşünası Sifan Koriçenin sözlərinə görə, son onilliklərdə temperaturun yüksəlməsi Xəzərdən buxarlanmanı artırıb. Yağıntıların azalması da prosesə təsir göstərir, lakin onun payı daha az qiymətləndirilir.

Bununla yanaşı, insan fəaliyyəti də Xəzərin su balansına təsir edir.

Çayların üzərində tikilən bəndlər su axınını tənzimləyir. Hövzə boyunca kənd təsərrüfatının suvarılması və digər məqsədlər üçün böyük həcmdə su götürülür. Su anbarlarının idarə olunması da Xəzərə çatan suyun miqdarına təsir göstərə bilər.

Xəzər suitiləri də təhlükə qarşısındadır

Xəzərin geri çəkilməsi təkcə sahil xəttinin dəyişməsi demək deyil. Bu proses dənizin unikal ekosisteminə də ciddi təsir göstərir.

Xəzər suitisi dünyada yalnız Xəzər dənizində yaşayan endemik növdür. Lakin son yüz il ərzində onun sayı kəskin azalıb.

Təxminlərə görə, təxminən bir əsr əvvəl Xəzərdə 1 milyona yaxın suiti olduğu halda, hazırda onların sayı təxminən 100 min civarındadır.

Suyun geri çəkilməsi suitilərin mövsümi məskən kimi istifadə etdiyi təcrid olunmuş adaların da azalmasına səbəb olur.

Suitilər üzrə tədqiqatçı Asel Baymukanovanın sözlərinə görə, 1995-ci ildən bəri adalarda yerləşən suitilərin məskunlaşma sahələrinin ümumi ərazisi 15 dəfədən çox azalıb.

2021-ci ildə Baymukanova və digər alimlər sonradan “Yeni Durnev” adlandırılan kiçik yeni adada tədqiqat aparıblar. Həmin vaxt burada minlərlə suiti toplaşmışdı.

Lakin alimlər 2023-cü ildə həmin əraziyə qayıtdıqda mənzərə dəyişmişdi. Ada əhəmiyyətli dərəcədə böyümüş, bəzi vaxtlarda ona avtomobillə belə çatmaq mümkün olmuşdu. Daha sonra ada materiklə birləşmişdi.

Bu isə suitilər üçün ciddi problem yaradıb.

“Suitilər üçün həmin ərazi artıq əlçatmaz oldu. Təcrid olunmuş ada yoxdursa, suitilər də yoxdur”, – Baymukanova bildirib.

Suitilər qərbə doğru sıxışdırılır

Xəzərin səviyyəsi aşağı düşdükcə suitilər də getdikcə qərbə doğru hərəkət etməyə məcbur qalırlar.

Xəzərin şimal-şərq hissəsi uzun müddət bu heyvanlar üçün təbii sığınacaq rolunu oynayıb. Ərazinin insanlar üçün çətin keçilən olması suitiləri insan fəaliyyətindən müəyyən qədər qoruyub.

Lakin qərbə doğru hərəkət etdikcə onlar daha intensiv insan fəaliyyəti ilə üzləşirlər.

Buraya balıqçılıq, gəmiçilik, turizm və neft-qaz əməliyyatları daxildir.

Digər ciddi problem isə iqlimin istiləşməsi nəticəsində qış buzlarının azalmasıdır.

Xəzər suitiləri balalarını buz üzərində dünyaya gətirirlər. Daha isti qışlar isə buz örtüyünün daha nazik və qeyri-sabit olmasına gətirib çıxarır.

Yeni doğulan suitilər üçün davamlı buz örtüyünün olmaması onların sağ qalmaq şansını kəskin azaldır.

Xəzər Aral dənizinin taleyini yaşaya bilərmi?

Ən narahatedici suallardan biri budur: Xəzər də bir gün Aral dənizi kimi tamamilə və ya böyük ölçüdə quruyarmı?

Alimlər hesab edirlər ki, bütün Xəzərin Aral dənizinin taleyini yaşaması real görünmür. Bunun əsas səbəbi Xəzərin mərkəzi və cənub hissələrinin daha dərin olmasıdır.

Lakin dayaz şimal Xəzəri üçün risk daha böyükdür.

Sifan Koriçenin tədqiqatlarına əsasən, müxtəlif iqlim ssenarilərində əsrin sonuna qədər Xəzərin səviyyəsi 8 metrədək aşağı düşə bilər. Bununla belə, alimlər proqnozların istifadə olunan model və ssenaridən asılı olaraq əhəmiyyətli dərəcədə dəyişdiyini vurğulayırlar.

Məsələn, su səviyyəsinin 5 metr azalması belə Xəzərin şimal hissəsində təxminən 77 min kvadratkilometr dib sahəsinin üzə çıxmasına səbəb ola bilər.

Alimin fikrincə, Xəzərin şimal hissəsi bütün akvatoriyanın təxminən dörddə birindən üçdə birinə qədərini təşkil edir. Bu səbəbdən məhz həmin ərazinin Aral dənizinin taleyinə bənzər proseslə üzləşməsi istisna edilmir.

Ən təhlükəli ssenari hələ qaçılmaz deyil

Bununla belə, alimlər gələcək mənzərənin əvvəlcədən müəyyənləşmədiyini bildirirlər.

İnsanların su ehtiyatlarından istifadəsi prosesi daha da sürətləndirə bilər. Koriçenin tədqiqatlarına əsasən, müəyyən ssenarilərdə antropogen su götürülməsi Xəzərin səviyyəsinin əlavə olaraq 7 metrədək aşağı düşməsinə təsir göstərə bilər.

Ona görə də əsas məqsəd yalnız suyun azalmasının qarşısını almaq deyil, həm də qaçılmaz dəyişikliklərə əvvəlcədən hazırlaşmaqdır.

Bunun üçün Xəzər hövzəsində su ehtiyatlarından daha səmərəli istifadə, xüsusilə Volqa hövzəsində su idarəçiliyinin təkmilləşdirilməsi, monitorinq sistemlərinin gücləndirilməsi və sahilyanı dövlətlər arasında məlumat mübadiləsinin artırılması vacib sayılır.

Qazaxıstanın Xəzər üzrə elmi-tədqiqat institutu da sahilyanı ekosistemlərin qorunmasının, üzə çıxan yeni quru sahələrinin monitorinqinin, limanların və digər sahilyanı infrastrukturun dəyişən şəraitə uyğunlaşdırılmasının vacibliyini vurğulayır.

Beş ölkənin ortaq problemi

Xəzər dənizi beş dövlətin – Azərbaycan, Qazaxıstan, Rusiya, İran və Türkmənistanın ortaq təbii sərvətidir.

Bu səbəbdən Xəzərin səviyyəsinin azalması təkcə ekoloji məsələ deyil. Proses balıqçılığa, bataqlıq və su-bataqlıq ərazilərinə, limanlara, gəmiçiliyə, sahilyanı yaşayış məntəqələrinə və bütövlükdə regionun iqtisadiyyatına təsir göstərə bilər.

Qazaxıstan artıq Xəzərin su ehtiyatlarının qorunması üzrə dövlətlərarası proqram təklif edib. Beş Xəzəryanı ölkənin 2026-2036-cı illər üçün fəaliyyət planı üzərində işlədiyi bildirilir. Məqsəd dəniz səviyyəsindəki dəyişikliklərin daha yaxşı izlənilməsi, mümkün nəticələrin qiymətləndirilməsi və uyğunlaşma tədbirlərinin hazırlanmasıdır.

Mütəxəssislərin fikrincə, problemin miqyası bir ölkənin imkanları ilə məhdudlaşmır.

Xəzərin gələcəyi bütün beş Xəzəryanı dövlətin birgə fəaliyyətindən asılı olacaq.

Bu gün Xəzərin şimalında üzə çıxan kiçik adalar isə əslində daha böyük bir prosesin xəbərçisi ola bilər: dəniz geri çəkilir və onun sahillərində yaşayan insanlar, heyvanlar və bütöv ekosistem yeni reallığa hazırlaşmalı olacaqlar.

Hazırladı: Ağagül Mürsəlov,
KONKRET.az