XXI əsrin yeni geosiyasi qovşağı

Son onilliklərdə beynəlxalq siyasətə bir köhnə tezis qayıdıb: “coğrafiya taledir”. Bugünkü dünyada coğrafiyanın taleyə çevrilməsi üçün yeni şərtlər də formalaşıb: marşrutlar, enerji interkonnektorları, rəqəmsal dəhlizlər, təchizat zəncirləri və bu axınları idarə etmək bacarığı. Məhz bu transformasiyanın mərkəzində Cənubi Qafqaz, daha dəqiq desək, Azərbaycan dayanır.

İsrailin Begin–Sadat Strateji Araşdırmalar Mərkəzinin son təhlili Orta Dəhlizi XXI əsrin Avrasiya geosiyasətinin əsas sütunu kimi qiymətləndirib. Bu qiymətləndirmə bir reallığı açır: beynəlxalq sistemdə mübarizə artıq marşrutlar arasında gedir. Kim qlobal iqtisadiyyatın, enerjinin, məlumatın və texnologiyanın axın xətlərini idarə edirsə, gələcəyin siyasi təsir imkanlarını da o formalaşdırır.

Tarixdə çox dövlət əlverişli coğrafi mövqeyə malik olub, amma onların heç də hamısı geosiyasi mərkəz statusunu qazana bilməyib. Statusu müəyyən edən coğrafiyanı strateji siyasətə çevirmək qabiliyyətidir. Azərbaycan son onillikdə məhz bunu bacarıb. Ələt limanının genişləndirilməsi, Bakı–Tbilisi–Qars dəmir yolunun modernləşdirilməsi, Xəzərin yükdaşıma imkanlarının artırılması bir-birinə bağlı geosiyasi kapitalın formalaşdırılması prosesidir. Bakı bu gün limanlar, boru kəmərləri, dəmir yolları və rəqəmsal platformalar vasitəsilə etibarlı tərəfdaş reputasiyası qurur – XXI əsrin beynəlxalq münasibətlərində bu, hərbi gücdən daha böyük siyasi resursa çevrilib. Mövcud transformasiyanın keyfiyyətcə yeni mərhələsi 2020-ci ildən sonra başlayıb. Uzun illər BMT, ATƏT, Avropa İttifaqı və digər beynəlxalq strukturlar Cənubi Qafqazı “donmuş münaqişə zonası” kimi xarakterizə edirdi. II Qarabağ müharibəsi status-kvonu kökündən dəyişdi.

Bugünkü Cənubi Qafqaz artıq inteqrasiya platformasına çevrilməkdədir. Müharibədən sonrakı dövrdə Bakının qərarı təhlükəsizlik gündəmini iqtisadi əməkdaşlıq gündəliyi ilə əvəz etmək oldu. Burada vacib analitik notaya ehtiyac var: Orta Dəhlizin yüksəlişi Ukrayna müharibəsinin “məhsulu” deyil. Müharibə sadəcə illərlə formalaşan tendensiyanı sürətləndirdi. Qlobal ticarət siyasi riskləri minimuma endirən, diversifikasiya olunmuş, çoxqovşaqlı logistika sistemlərinə üstünlük verir.

XXI əsrdə təhlükəsiz marşrut iqtisadi baxımdan ən qısa marşrutdan daha qiymətlidir. Yük göndərənlər artıq "nə qədər tez" deyil, "nə qədər proqnozlaşdırıla bilən" sualına cavab axtarır və burada Orta Dəhlizin, təxminən, 18,5 milyard avroluq struktur üstünlüyü başqa alternativlərə nisbətən daha çevik görünür. Əsas sual budur: niyə məhz Azərbaycan? Belə bir geosiyasi mövqe İraq paytaxtı Bağdad, yaxın qonşu Tbilisi üçün də mümkün görünə bilərdi, lakin reallıq başqa cür formalaşıb. Çünki geosiyasi mərkəz statusu coğrafi üstünlüyü siyasi iradəyə, investisiya qabiliyyətinə və davamlı konsistensiyaya çevirmək bacarığı ilə formalaşır.

Birincisi, Bakı Xəzər hövzəsinin ən böyük sahil dövləti kimi nəqliyyat qovşağında fiziki dominantlığa malikdir. Ələt beynəlxalq dəniz limanı, Bakı-Tbilisi-Qars dəmir yolu, Xəzər donanması və son illərdə Füzuli, Zəngilan, Culfa kimi yeni logistik qovşaqlar Bakıya fiziki nəzarət imkanı verir. TRACECA proqramı çərçivəsində 1990-cı illərdən bəri Aİ və ABŞ-ın dəstəyi ilə qurulmuş nəqliyyat şəbəkəsi bu gün Bakının təşəbbüsü ilə Çin-Avropa ticarətinin əsas arteriyasına çevrilib. Bakı-Tbilisi-Qars dəmir yolu Gürcüstan və Türkiyə üzərindən keçərək Azərbaycanı Aralıq dənizinə bağlayır. Rusiya və İran alternativ marşrutları təklif edə bilir, amma onların hər ikisi Cənubi Qafqazın ətrafından keçir və Bakının ərazi nəzarətindən kənardadır. Qeyd edək ki, 2024-cü ilin ilk 11 ayında Orta Dəhliz üzrə yük həcmi 4,1 milyon ton olmuş, 2021-ci ildəki 586 min tonla müqayisədə illik 63 faiz artım qeydə alınıb. Dünya Bankının proqnozlarına əsasən, bu rəqəmin 2030-cu ilə qədər 11 milyon tona çata biləcəyi gözlənilir.

İkincisi, Cənub Qaz Dəhlizi Aİ üçün etibarlı qaz tədarükçüsünə çevrilib. Bu şəbəkə üçmərhələli arxitekturadan ibarətdir: “Şahdəniz-2” yatağından çıxarılan təbii qaz Cənubi Qafqaz Boru Kəməri, TANAP və TAP vasitəsilə Türkiyə-Yunanıstan sərhədinə, oradan isə Avropa bazarına çatdırılır. Cənub Qaz Dəhlizinin dəyəri, təxminən, 40 milyard dollar həcmində qiymətləndirilir və bu gün Avrasiya miqyaslı ən böyük transmilli enerji layihələrindən biridir. TAP-ın tam istifadəyə verilməsindən sonra Azərbaycan qazı İtaliya, Yunanıstan, Bolqarıstan və digər Cənub-Şərqi Avropa ölkələrinə çatdırılır.

Aİ üçün bu layihə Rusiya qazından asılılığın azaldılması istiqamətində struktur addımdır. Beynəlxalq təhlillərə görə, Aİ Azərbaycan qazının nisbətən yüksək çatdırılma xərcini məhz strateji əhəmiyyətinə görə qəbul edib. Bu, kommersiya məntiqi ilə yox, geosiyasi diversifikasiya məntiqi ilə izah olunan bir seçimdir. 2022-ci ildən sonra Rusiya qazının Avropa bazarından sıxışdırılması ilə Azərbaycan qazının Avropadakı payı sabit şəkildə artmaqdadır və 2027-2030-cu illərdə bu həcmin daha da genişlənəcəyi proqnozlaşdırılır.

Üçüncüsü və ən əhəmiyyətlisi, Bakı xarici siyasətdə "tanınmış birləşdirici" rolunu qəbul edib və bu rolu konsistensiya ilə oynayır. Son onillikdə beş əsas güc mərkəzi ilə – Rusiya, Türkiyə, İran, ABŞ, Aİ – eyni anda fəal əməkdaşlıq qurmağı bacaran dövlət az deyil və 2020-ci ildən sonra bu çoxvektorlu model Bakının xarici siyasətinin təməl prinsipinə çevrilmişdir. Müharibədən sonrakı dövrdə Bakının qərarı təhlükəsizlik gündəmini iqtisadi əməkdaşlıq gündəliyi ilə əvəz etdi və bu seçim beynəlxalq ekspertlər tərəfindən açıq şəkildə qəbul edilir.

Bu gün Cənubi Qafqazda toqquşan bütün aktorları eyni anda saymaq mümkündür: Çin istehsal mərkəzlərini Avropa bazarına bağlamaq istəyir, Aİ Rusiya qazından asılılığı azaltmaq üçün diversifikasiya axtarır, Türkiyə Türk dünyası iqtisadi inteqrasiyasının arteriyasını Bakı üzərindən qurur, Mərkəzi Asiya dövlətləri dünya bazarlarına çıxışı genişləndirmək istəyir, ABŞ isə Çindən və Rusiyadan tam asılı olmayan alternativ iqtisadi əlaqələndirmə məkanı axtarır. Bu beş aktorun geosiyasi maraqları bir çox məsələlərdə bir-birinə ziddir, lakin hamısı eyni logistika xəttinin sabitliyində maraqlıdır.

Əslində elə bu amil beynəlxalq münasibətlərin "rəqabət daxilində əməkdaşlıq" fenomenidir. Azərbaycan isə bu modelin coğrafi-texniki həyata keçiricisi olub, geosiyasi platformasının əsas operatoruna çevrilib. Bakının burada əldə etdiyi əsas resurs "sübut edilmiş etibarlılıq"dır: yüklər vaxtında çatdırılır, qaz müqavilələri yerinə yetirilir, tranzit razılaşmalarına əməl olunur.

Lakin geosiyasi mərkəz olmaq üstünlük olduğu qədər böyük risk deməkdir. Tarixdə heç bir ölkə strateji əhəmiyyətə malik bölgədə balanslaşdırılmış xarici siyasət yürüdə bilmədən uzunmüddətli sabitliyi qoruya bilməyib. Bakının "heç bir blokun forpostu olmamaq, fərqli güc mərkəzlərinin maraqlarının uzlaşdığı platforma olmaq" strategiyası məhz bu baxımdan məntiqli görünür.

Amma burada sual yaranır: Rusiya-Ukrayna müharibəsi və onun Cənubi Qafqazda yaratdığı yeni dinamika bu balansı poza bilərmi? Bəzi analitiklər Bakının Moskva ilə münasibətlərinin zaman-zaman gərginləşdiyini qeyd edir, digərləri isə İranın və Rusiyanın Naxçıvan-Zəngəzur dəhlizi üzərindən təzyiqinin artdığını göstərir. Bütün bu risklər realdır və Bakı üçün həlledici strateji çeviklik tələb edir.

Son olaraq qeyd edək ki, bu gün dünyanın diqqəti Orta Dəhlizə yönəlibsə, bunun əsas səbəbi budur ki, qlobal iqtisadiyyatın gələcək ritmi məhz bu marşrut boyunca formalaşmağa başlayır. Azərbaycan isə həmin ritmi müəyyən edən əsas geosiyasi qovşaqlardan birinə çevrilməkdədir.

Şəbnəm ZEYNALOVA,
XQ-nin siyasi analitiki, siyasi elmlər üzrə fəlsəfə doktoru