Yadplanetli sivilizasiyalar niyə susur?

Kainatda milyardlarla qalaktika, onların hər birində saysız-hesabsız ulduz və planet olduğu halda indiyədək Yerdənkənar ağıllı sivilizasiyaya dair heç bir təsdiqlənmiş siqnalın qeydə alınmaması alimləri uzun illərdir düşündürür. Fermi paradoksu kimi tanınan bu sualın yeni izahlarından biri isə yadplanetlilərin ümumiyyətlə mövcud olmaması ilə deyil, onların inkişaf edə bilməməsi ilə bağlıdır.

International Journal of Astrobiology jurnalında yayımlanan yeni araşdırmada alimlər Günəş sisteminə nisbətən yaxın məsafədə yerləşən potensial yaşayış üçün əlverişli planetləri araşdırıblar. Tədqiqatın nəticələri göstərir ki, planetin qədim olması onun üzərində mütləq inkişaf etmiş həyatın yaranacağı anlamına gəlmir.

Alimlər 29 planetə baxıblar

Tədqiqatçılar ölçülərinə görə Yerdən böyük olan və maye su saxlamaq potensialına malik 29 qayalı ekzoplaneti nəzərdən keçiriblər. Bu planetlərin hamısı kosmik miqyasda nisbətən yaxın məsafədə – Günəş sistemindən təxminən 40 işıq ili radiusunda yerləşir.

Əsas sual belə olub: Əgər bu planetlərin bəzilərində həyat üçün uyğun şərait varsa, niyə oradan heç bir texnoloji sivilizasiya siqnalı almırıq? Araşdırmanın müəllifləri hesab edirlər ki, cavab planetin yaşından daha çox onun enerji imkanlarında gizlənə bilər.

Həyatın inkişafında günəş işığının rolu

Alimlərin yanaşmasına görə, mürəkkəb həyat formalarının yaranması planetin milyardlarla il mövcud olması ilə avtomatik baş vermir. Burada əsas amillərdən biri fotosintezin istehsal etdiyi ümumi enerji miqdarıdır.

Bitkilər və fotosintez həyata keçirən digər orqanizmlər ekosistemin enerji bazasının əsasını təşkil edir. Bitki örtüyü nə qədər zəngin və məhsuldardırsa, qida zəncirində daha mürəkkəb orqanizmlərin yaşaması üçün enerji imkanları da bir o qədər geniş olur.

Yer bunun üçün yaxşı nümunədir. İsti və rütubətli tropik bölgələrdə bitki örtüyü və biomüxtəliflik yüksəkdir. Soyuq və quraq ərazilərdə isə ekosistemlər daha məhdud olur.

Bu məntiqi ekzoplanetlərə tətbiq edən tədqiqatçılar hesab edirlər ki, gənc, lakin isti və rütubətli planet bəzi hallarda qədim, amma soyuq və quru planetdən daha böyük bioloji potensiala malik ola bilər.

Qırmızı cırtdanlar problemi

Araşdırmada Günəş sisteminə yaxın potensial yaşayış üçün əlverişli planetlərin əhəmiyyətli hissəsinin qırmızı cırtdan ulduzların ətrafında dövr etməsinə də diqqət çəkilir.

Qırmızı cırtdanlar Günəşdən daha kiçik və daha zəif işıq saçan ulduzlardır. Onların ətrafında yerləşən bəzi planetlər uzun müddət ərzində ulduzdan daha az enerji ala bilər.

Bəzi belə planetlərdə başqa bir problem də mövcuddur – qravitasiya kilidlənməsi.

Bu zaman planet öz oxu ətrafında elə fırlanır ki, onun bir tərəfi daim ulduza, digər tərəfi isə daim kosmosa baxır. Nəticədə planetin bir yarımkürəsi daimi işıq, digəri isə daimi qaranlıq şəraitində qala bilər.

Bu vəziyyət həyatın yaranmasını mütləq mümkünsüz etmir. Lakin fotosintez üçün əlçatan enerjinin məhdud olması mürəkkəb ekosistemlərin formalaşmasına mane ola bilər.

Yadplanetlilər varsa, niyə mikrob səviyyəsində ola bilərlər?

Araşdırmanın əsas fərziyyəsi məhz burada ortaya çıxır. Əgər yaxın ekzoplanetlərdə həyat yaranıbsa belə, həmin həyatın mütləq insan səviyyəsində ağıllı və texnoloji sivilizasiyaya çevrilməsi lazım deyil. Enerji mənbələri məhdud olan planetlərdə həyat sadə mikroorqanizmlər səviyyəsində qala bilər. Mürəkkəb çoxhüceyrəli canlıların, daha sonra isə texnoloji sivilizasiyanın meydana gəlməsi üçün kifayət qədər enerji resursu olmaya bilər.

Belə bir ssenaridə planet milyardlarla il əvvəl formalaşsa belə, orada ağıllı həyatın meydana gəlməsi məcburi deyil.

Fermi paradoksunun mümkün cavabı

Fermi paradoksunun mahiyyəti sadə sualda ifadə olunur: Kainatda həyat üçün bu qədər planet varsa, bəs hamı haradadır?

Yeni araşdırma buna mümkün cavab verir: bəlkə də həyat düşündüyümüz qədər nadir deyil, amma mürəkkəb və texnoloji həyat nadirdir.

Əgər yaxın kosmosdakı planetlərin əksəriyyətində həyat yalnız mikroorqanizm səviyyəsində inkişaf edə bilirsə, oradan radio siqnalları, kosmik gəmilər və digər texnoloji izlər gözləmək üçün əsas da azalır. Bu yanaşma həmçinin insanlığın yaxın kosmosda inkişaf etmiş yadplanetli sivilizasiya ilə qəfil qarşılaşması ehtimalına dair elmi-fantastik təsəvvürləri də şübhə altına alır.

Lakin bu, yadplanetlilərin mövcud olmadığını sübut etmir. Araşdırma yalnız müəyyən planetlərin enerji və ekoloji şərtlərinin mürəkkəb həyatın inkişafını məhdudlaşdıra biləcəyinə dair bir model təqdim edir.

Başqa sözlə, Kainatın “səssizliyi” orada həyatın olmadığı anlamına gəlməyə bilər – bəlkə də həyat var, amma heç vaxt radio siqnalı göndərəcək mərhələyə çata bilməyib.

N.Talıblı

AzPost.az