YENƏ YENİSEYƏ CAVAB

“Maraqlı ədiblərimizdən olan Aqşin Yenisey “Yeni Azərbaycan” qəzetinə müsahibə verib və deyib: “Türk dilinin türk dilinə təhlükə yaratdığını söyləmək üçün çox bərbad bir dünyagörüşünə sahib olmaq lazımdır”. Bu tezisinin məzmunu son günlər gedən müzakirələrdə psevdo-türkçülərin əsas yanaşma tərzi olduğundan məsələyə qayıtmağa və Yeniseyə yenidən cavab verməyə məcbur oldum.  Aqşin və bu cür düşünənlərin yanaşması, əslində, maraqlı və köklü deyil, tam əksinə, primitivdir”.

Bunu sosial şəbəkə hesabında AzNews.az analitik-informasiya portalının baş redaktoru Taleh Şahsuvarlı yazıb. O Aqşin Yeniseyin Yeni Azərbaycan TV-də səsləndirdiyi fikirləri yenidən şərh edib:

“Məsələ burasındadır ki, “Türk dili Türk dilinə təhlükə ola bilməz” fikri ilk növbədə məntiqi baxımdan doğru deyil, paradoksdur. Çünki təhlükənin yaranması üçün subyekt (təhlükənin mənbəyi) və obyekt (təhlükənin hədəfi)olmalıdır. Əgər subyekt və obyekt eynidirsə, o zaman təhlükə yarana bilməz, təhlükə varsa, deməli, subyekt və obyekt eyni deyil. Bu paradoks onu göstərir ki, “Türk dili Türk dilinə təhlükə ola bilməz” düşüncəsinin alt qatında Azərbaycan dilinin müstəqil dil olmaması düşüncəsi dayanır: “Azərbaycan dili yoxdur, Türk dili var, Türk dili isə vahiddir, vahid eyni anda həm subyekt, həm də obyekt ola bilməz”. Başqa sözlə, subyekt var, amma obyekt yoxdur, obyekt olmadığına görə də, subyekt özü-özünə təhlükə yarada bilməz. Amma elə təhlükə də budur!!!

Bu ölkənin bütün Aqşinləri bilməlidirlər ki, Türk dili və Azərbaycan dili arasında tarixi, mədəni və linqvistik bağlılıqlar son dərəcə güclü olsa da, hər ikisi ayrıca inkişaf etmiş müstəqil dillərdir və hər birinin özünəməxsus xüsusiyyətləri var.

Türkiyənin dövlət dili olan Türk dili və Azərbaycan dili ortaq bir mədəni və tarixi irs üzərində formalaşıb. Bu baxımdan, yəni ortaq tarixi və mədəni irsə söykənib, onu Azərbaycan dilinə təhdid hesab etməmək yanlışdır. Dilçilikdə “abstand dillər” anlayışı var. Məsələn, erməni, gürcü, yaxud yapon və dünyada bir xeyli belə dil Azərbaycan dilinə geniş miqyasda təhlükə yarada bilməz. Çünki türk mənşəli dillərlə bu dillərin strukturu eyni deyil. Lakin yaxın, hətta dil təsnifatında eyni qrupda olduğumuz üçün Türk dilinin, o cümlədən Türkmən dilinin və ya bizim Türk və Türkmən dillərinə təsir və təhdid imkanlarımız həddən artıq genişdir. Nəzəri baxımdan da məsələ belədir. Praktikaya gəlincə. 

Əvvəla, hazırda Türk Dünyasında Türk dili dominantdır. Türkiyənin istehsal etdiyi seriallar, filmlər, musiqilər və digər mədəni məhsullar Azərbaycan auditoriyası tərəfindən geniş izlənilir. Bu, xüsusilə gənc nəsil arasında Türkiyə Türkçəsinin söz və ifadələrinin gündəlik danışıq dilinə keçməsinə səbəb olur. Bu proses uzun müddət davam edərsə, Azərbaycan dilinin özünəməxsus xüsusiyyətləri zəifləyə bilər.

İkinicisi, Türkiyənin media sahəsindəki dominantlığı və texnologiya sektorundakı üstünlüyü Azərbaycan dilinə birbaşa təsir göstərir. Peyk və kabel kanalları, sosial media platformalarında Türk dilindəki məzmun geniş yayılır. Bu, Türk dilinin daha dominant mövqedə olmasına səbəb olur və Azərbaycan dilinin istifadəsini arxa planda qoyur. Türkiyə pop-mədəniyyətinin Azərbaycan gəncləri arasında populyar olması nəticəsində bəzi gənclər öz ana dilində yox, Türk dilində danışmağa üstünlük verirlər. Onların bir çoxu Azərbaycan dilini köhnəlmiş və ya qeyri-müasir hesab edərək, Türk dilini daha "prestijli" qəbul edir. Bu, dilin gələcəkdə zəifləməsinə yol aça bilər.

Üçüncüsü, dil siyasətində balanssızlıq müşahidə olunur. Azərbaycan və Türkiyə arasındakı qardaşlıq münasibətləri mədəni sahədə bəzən balanssızlığa gətirib çıxarır. Məsələn, bəzi insanlar zahirən "iki qardaş dil" yanaşmasını əsas götürür, amma praktiki olaraq Azərbaycan dilinin standartlarına uyğun olmayan Türk dilinə məxsus termin və ifadələri qəbul etməyə meylli olur. Bu, dilimizin daxili harmoniyasını poza və Azərbaycan dilinin tamamilə Türk dilinə uyğunlaşdırılma riskini yarada bilər.

Nəhayət, Azərbaycan dilinin unikal inkişafı zəifləmə riski altındadır. Azərbaycan dili özünəməxsus leksikası, qrammatikası və ifadə tərzi ilə fərqlənir. Lakin Türkiyə Türkçəsinin bir dil kimi dominant olması Azərbaycan dilinin inkişafını məhdudlaşdıra və onu bir növ "Türk dilinin dialekti" kimi qələmə verilməsinə səbəb ola bilər. Ki, biz bu təhlükəni çox ciddi şəkildə görürük. Belə ki, bu günlərdə mövzu barədə LAF TV-də çıxış etmişdim və kanalın idarəçiləri çıxışın bir bölümünü kəsib ayrıca paylaşıblar. Dünən baxdığımda paylaşmaya təxminən 450 şərh yazılmışdı, onun ən azı 440-da Azərbaycan dilinin müstəqil dil olması şübhə altına alınırdı”.