Yola çıxan, yolundan dönən, özünə qayıdan Siddhartha: Orxan Saffari yazır...

Herman Hesse yaradıcılığın fəlsəfə tərəfi budur desək, yanılmarıq:

“Siddhartha”.

Dəqiq desək, bu əsər Budda fəlsəfəsinin mahiyyətinə, Şərq fəlsəfəsinə yönəlik bir romandır.

Lori desək, bu roman özünü tapmaq, tanımaq romanıdır.

Fəlsəfə nədir? Həm də sual etmək, sorğulamaq, yolda olmaq. Bu romanın da təməl prinsipləri məhz bunlardır.

Ailəsindən uzaqlaşaraq Samanalara qoşulan Siddhartha uzun bir yola çıxır. Roman da məhz bu cür başlayır. O, belə demək olarsa, dərviş olur.

Özünü ruhani olaraq təmizləmək, həqiqi mənini tapmaq istəyən Siddhartanın axtarışları da bu yöndə olur.

Romanın bu məsələlərdən əlavə də tərəfləri var. Məsələn, Siddhartha evi tərk etmək qərarı verəndə atası ilə dialoqu, nəhayətində isə atasının oğlunun azadlığına mane ola bilməməsini anlaması və romanın sonlarında Siddharthanın oğlu ilə aşağı-yuxarı mahiyyətcə eyni problemi. Deyərdim, romanın verdiyi mesajlar həm də bu sujet xəttlərində gizlənib.

Beləliklə, yaxın dostu Qovindayla birlikdə yola çıxan, Samanalara qoşulan Siddhartha və dostu, bununla yetinməyərək daha sonra onları tərk edərək Buddanın səfərinin şahidi olmaq üçün yola çıxırlar.

Nirvanaya çatmaq istəyən Siddharthanın daxili həmişə təlatümlərlə dolu olur. O, hətta aşiq olduğu Samanaların ideyası ilə dı yetinə bilmir. Yenə də nələrinsə yarımçıq qaldığını düşünür.

Hətta bu barədə deyir, “Əyyaş biri necə ki, özünün problemlərini içkiylə uyuşdurur, eləcə də, Samanların meditasiya etməsi və hər şeydən arınaq Nirvanaya çatma fikri eyni mahiyyətdədir”

Romanın digər bir qayəsi də üsyankarlıqdır. Bu, həm romanın verdiyi mesaj üçündür, həm də müəllifin özünün təbiətcə üsyankar olduğunun göstəricisidir. Bunu həm də Hessenin həyatına baxanda bilmək olur.

Siddhartha Buddanın təliminin nə qədər böyük olduğunu əsla danmır və heyranlığını qətiyyən gizlətmir. Amma o, bununla yetinməyərək davam edəcəyi halda buradan o tərəfə yüksələ bilməyəcəyini düşünür.

Bu isə bunu bildirir:

“Yeni bir yola çıxmaq”

Elə bu cür də edir. Artıq zamanı gələndə tərk etməyi həyat fəlsəfəsinə çevirən Siddhartha, bu dəfə də həm yaxın dostunu, həm də müəllimini tərk edir.

Bununla da onun axtarışlarının istiqaməti tamamilə başqa cür olur və həyatı dəyişir. O, Kamala adında bir qadınla tanış olur. Hansı ki, onların bu tanışlığı Siddharthanın ömrünün sonunda çatacağı həqiqətə hesablanır.

Siddharthanın Kamala ilə tanışlığı onun əsas ideyası olan “Düşünmək, gözləmək, oruc tutmaq”-dan çəkindirir, onu daha real, zəngin, həzz dolu bir həyata gətirir. O, Kamala vasitəsi ilə tanış olduğu bir tacirinin yanında işləyərək özünə nifrət də edir, həqiqi mənindən ayrıldığını düşünür. Bir növ, nədən qaçırdısa, ona qayıdır, o adam olur və buna “uşaq insanlar” adı verir. Çoxlu pullar qazanır, qadınlarla əylənir, Kamalanı sevir, qumar oyanır, lakin günün birində bunlar da bitir.

Doğrudur, Siddhartha bütün ideyalarına qarşı çıxır, amma bütün bunlar həm də yolda olmaq olur.

Siddhartha, Kamalanı da tərk edir. Amma tərk edərkən ondan oğlu olacağını da bilmir. Lakin o, qadından sevməyi öyrənir. Hansı ki, qadın da Siddharthaya məhz sevə bilmədiyini deyirdi.

Siddharthanın növbəti axtarışı başlayır. O, yenə yola çıxır, amma bu dəfə Samana kimi yox. Hətta elə olur, ömrün elə yerinə gəlir ki, yaxın dostu da onu ilk dəfə tanımır. Siddhartha daha sonra əvvəllər rastlaşdığı qayıqçının yanına gəlir. Ömrün hər üzünü görən o, bu dəfə də qayıqçı olmaq istəyir.

Bəli, budur. Qayıqçı Vasudeva-Siddharthanln növbəti çatacağı həqiqət.

O, burada Mən-ini öldürür və kamilləşmə mərhələsinə çatır. Siddharthanın ömür uzun etdiyi axtarışların mahiyyəti bu hissədə başa çatır. Əvvəlki səfərdən qazandığı həqiqətlərə istinadən Siddhartha, hər şeydə, hamıda bir sevgi görür. O, məhz qayıqçı Vasudevanın yanında olanda indiyə qədər öyrəndiklərinin onu yanıltdığını düşünür. Qayıqçı Vasudeva həqiqətləri ona çox sadə çatdırır. Daha dəqiq, o, bütün bildiklərinin yaşadığı çaydan öyrəndiyini, çayın səsinə qulaq asdığını deyir. Siddharthaya da məhz bunu öyrədir.

Əsərin sonunda isə artıq Siddhartha Kamaladan olan oğlu ilə qarşılaşır. Hansı ki, Kamala da yola çıxmışdı və onu axtarırdı. O da sahib olduğu hər şeydən imtina etmişdi.

Sonda Siddhartha dostu Qovinda ilə qaşılaşması və onların arasındakı dialoq, daha dəqiq, dostunun Siddharthadan nə öyrəndiyini soruşanda onun cavabları əsərin bütün mahiyyətini açır.

Qısaca olaraq, Siddhartha öyrəndiklərinin öyrədilə biləcək bir şey olduğunu düşünmür. O, hesab edir ki, nələrisə, bilgini kəşf də etmək olar, öyrənmək də. Amma başqasına öyrətmək olmur. Bu cəhdlərin hamısı insanı özünə gedən yoldan yayındırır.

Bir sözlə, gec, ya tez, insan hər zaman öz daxili “Mən“inə geri dönəcək.

Orxan Saffari

Gununsesi.info