Icma.az
close
up
RU
1918 2026 15 sentyabr, Bakını azad edənlər Bakı qədər yaşayacaq

1918 2026 15 sentyabr, Bakını azad edənlər Bakı qədər yaşayacaq

Icma.az bildirir, Modern.az saytına əsaslanaraq.

Bu gün, 2026-cı il sentyabrın 15-i Bakının yadelli işğaldan azad edilməsinin 108-ci ildönümüdür. 1918-ci ilin bu günündə, saat 15:00-dan sonra Bakı şəhəri bütünlüklə Qafqaz İslam Ordusunun nəzarətinə keçdi. Həmin günü gənc Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin fiziki mövcudluğunun, milli dövlətçiliyin sağ qalıb-qalmayacağının həll olunduğu an da adlandırmaq olar. Bu tarixi anlamaq üçün əvvəlcə ondan öncəki ağır reallığa nəzər salmaq lazımdır.

Bakıdan öncəki durum - qanla yazılan mart
1918-ci ilin martına qədər Bakıda hakimiyyət Bakı Sovetinin əlində idi. Stepan Şaumyanın rəhbərlik etdiyi bu terrorçu, soyqırımlar törətməklə yadda qalan bu dəstə tərkibində bolşeviklər, sol-sağ eserlər, menşeviklər və Daşnaksütun partiyasının vəhşilərindən ibarət qeyri-adi bir koalisiya idi. Azərbaycanda fəaliyyət göstərsə də bu qurumda azərbaycanlılar ümumiyyətlə təmsil olunmurdu. Tarixçi Yakov Ratqauzerin sözlərinə görə, bolşeviklər yerli türk-müsəlman əhalini "inqilabi nöqteyi-nəzərdən yetkin olmayan kütlə" hesab edirdilər. Bundan da əlavə, sovetin silahlı qüvvələrinin təxminən 70 faizi erməni zabiti Amazasp və digər daşnak komandirlərinin əlində idi.

Bu qurumun arxasında iki fərqli, lakin müvəqqəti üst-üstə düşən maraq dayanırdı. Bolşeviklər Bakı neftinə sahib olmaq istəyirdi. O dövrdə Bakı dünya neft hasilatının mühüm hissəsini təmin edən strateji şəhər idi, sovet Rusiyasının sağ qalması bu neft üzərində nəzarətdən çox asılı idi. Daşnaklar isə fərqli, daha radikal bir məqsəd güdürdü. Şimali Azərbaycan ərazilərini türk-müsəlman əhalidən "təmizləyərək" xəyal etdikləri "Böyük Ermənistan" dövlətinin təməlini qoymaq istəyidilər. .

Bu iki maraq 1918-ci il martın 30-u ilə aprelin 3-ü arasında qanlı nəticəyə gətirib çıxardı. Tarixə Mart soyqırımı kimi düşən hadisələrdə daşnak-bolşevik silahlı dəstələri Bakıda və bütün quberniyada (Şamaxı, Quba, Qarabağ, Zəngəzur, Naxçıvan) azərbaycanlılara qarşı kütləvi qırğın törətdi. Rəsmi qiymətləndirmələrə görə, yalnız Bakıda 30 min, bütövlükdə isə yüz mindən artıq türk-müsəlman əhalisi qətlə yetirildi. Şaumyanın özünün Moskvaya  İosif Stalinə göndərdiyi məktubda Qafqaz Qırmızı ordusunun təşkili üçün təcili 10 milyon rubl istəməsi, bu əməliyyatın nə qədər mərkəzləşdirilmiş və planlı olduğunu göstərir.

Bu qırğından sonra, 1918-ci il aprelin 25-də, Şaumyanın başçılığı ilə Bakı Kommunası elan edildi. Daha üç ay davam edən bu bolşevik idarəçiliyi Azərbaycan torpaqlarında xarici hakimiyyətin başqa formasından başqa bir şey deyildi.

 
Nuru Paşanın gəlişi
Belə bir mənzərədə, təzəcə (1918-ci il mayın 28-də) müstəqilliyini elan etmiş Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin taleyi son dərəcə həssas bir nöqtədə idi. Məhz bu kontekstdə gənc respublikanın rəhbərləri Osmanlı Türkiyəsinə kömək üçün müraciət etdi.

Osmanlı baş komandanı Ənvər Paşa, İraq cəbhəsindən qardaşı Nuru Paşanı geri çağıraraq, ona yeni yaradılan Qafqaz İslam Ordusunun komandanlığını həvalə etdi (ilkin təklif general Kazım Qarabəkir Paşaya edilmişdi, lakin o, Ərzurum cəbhəsindəki vəzifəsinə görə imtina etmişdi). 1918-ci il martın 25-də Nuru Paşa Mosulu tərk edib Azərbaycana yollandı, özü ilə 149 türk zabiti və 488 əsgər gətirərək.

Qafqaz İslam Ordusunun vəzifəsi aydın idi, Azərbaycanı və Şimali Qafqazın müsəlman xalqlarını əsarətdən xilas etmək. 1918-ci ilin yayı boyunca bu ordu, Azərbaycan Milli Ordusu ilə çiyin-çiyinə, ölkənin bütün ərazisini addım-addım azad etməyə başladı. Göyçay döyüşündən sonra bolşevik-daşnak qüvvələrinin müqaviməti get-gedə zəiflədi.

Nuru Paşanın metodu qətiyyətlə xarakterizə olunurdu. Erməni silahlı dəstələrinə göndərdiyi məktubda o, silahların ən qısa müddətdə təhvil verilməsini tələb edir, əks halda hərbi əməliyyatlara başlanacağını sərt dillə bildirirdi. Bu qətiyyət nəticə verdi, müqavimətin faydasız olduğunu anlayan tərəflər təslim olmağa məcbur qaldı.

Sentyabrın 15-i, son həmlə
1918-ci il avqustun 25-də Qafqaz İslam Ordusu Bakı üzərinə ikinci həlledici hücumunu başlatdı. Bu əməliyyata Mürsəl Paşanın 5-ci Qafqaz diviziyası, Süleyman İzzət bəyin 15-ci piyada diviziyası və Cəmil Cahid bəyin cənub qrupu birlikləri qoşuldu. Bir neçə günlük şiddətli döyüşlərdən sonra Novxanı, Görədil, Pirşağı, Kürdəxanı və Fatmayı kəndləri ordunun nəzarətinə keçdi, qüvvələr Bakının 16 kilometrliyinə qədər irəlilədi.

Maraqlıdır ki, bu mərhələdə Bakıda artıq üçüncü bir güc, ingilis batalyonu da mövcud idi (Sentrokaspi Diktaturasının dəvəti ilə), hətta sentyabrın 14-də, yəni azadlıqdan bir gün əvvəl belə, ingilis qüvvələri Qafqaz İslam Ordusu ilə döyüşürdü. Lakin nəticədə tərəflər arasında aparılan danışıqlardan sonra Sentrokaspi rəhbərliyi şəhəri Qafqaz İslam Ordusunun nəzarətinə verməyi qərara aldı. Qaça bilən qüvvələr gəmilərlə Bakını tərk etdi, qalanlar isə təslim oldu.

Beləliklə, 1918-ci il sentyabrın 15-i, saat 15:00-dan sonra, Bakı şəhəri bütünlüklə azad edildi. Nuru Paşa bu qələbə xəbərini hərbi nazir Ənvər Paşaya çatdırdı, o isə cavab teleqramında bu tarixi anı belə səciyyələndirdi: "Türk və İslam tarixi sizin bu xidmətinizi unutmayacaqdır".

Bir neçə gün sonra, sentyabrın 17-də, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti hökuməti müvəqqəti paytaxt olan Gəncədən Bakıya köçürüldü. Bununla da Bakı yenidən, tarixdə ilk dəfə müstəqil Azərbaycan dövlətinin paytaxtı statusunu qazandı.

Bu hadisənin əhəmiyyətini şişirtmək çətindir. Tarixçilərin qeyd etdiyi kimi, əgər Bakı azad edilməsəydi, bolşevik qoşunları hələ həmin ilin yayında Gəncəni ələ keçirəcək, mərkəzi hakimiyyəti dağıdacaq və nəticədə "Azərbaycan məsələsi" bitmiş olacaqdı. Yəni gənc respublika, doğulduğu andaca boğulacaqdı. Bakının alınması ilə, əslində, bütövlükdə Azərbaycan dövlətçiliyinin taleyi həll olunurdu.

Tağıyev kimi milyonçu-xeyriyyəçilər türk ordusunun şərəfinə təntənəli ziyafətlər təşkil etdi (indiki Dövlət Filarmoniyası binasında), bununla xalqın minnətdarlığını ifadə etdi.


Tarixi ədalət naminə qeyd etmək lazımdır ki, türk ordusunun Bakıda qalması uzun sürmədi.  Antanta dövlətlərinin Osmanlı Türkiyəsinə artan təzyiqi nəticəsində qısa müddətdən sonra türk qoşunları şəhəri tərk etməli oldu. Lakin bu, hadisənin tarixi əhəmiyyətini azaltmır. Çünki məhz bu müdaxilə sayəsində Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti özünü təşkilatlandırmaq, öz ordusunu formalaşdırmaq və 23 aylıq müstəqil dövlətçilik təcrübəsini yaşamaq üçün zəruri zaman qazandı.

Bu gün, 108 il sonra, 15 Sentyabr tarixi Azərbaycan-Türkiyə qardaşlığının, "bir millət, iki dövlət" formulunun ilk qanla yazılan sübutu kimi yaşayır. Nuru Paşa, Xəlil Paşa, Mürsəl Paşa, Süleyman İzzət bəy və onların yanında vuruşan minlərlə əsgər bu gün Bakının mövcud olmasının səbəbidir.

Hadisənin gedişatını izləmək üçün Icma.az saytında ən son yeniliklərə baxın.
seeBaxış sayı:138
embedMənbə:https://modern.az
archiveBu xəbər 15 Sentyabr 2026 08:48 mənbədən arxivləşdirilmişdir
0 Şərh
Daxil olun, şərh yazmaq üçün...
İlk cavab verən siz olun...
topGünün ən çox oxunanları
Hal-hazırda ən çox müzakirə olunan hadisələr

Balıq bazarında bahalaşma var (Video)

14 Noyabr 2026 21:02see331

Gələn il qeyri dövlət müəssisələri büdcədən 130 mln. manata yaxın subsidiya alacaq

14 Noyabr 2026 18:04see322

Ədalət Partiyasında şairlə səmimi görüş

14 Noyabr 2026 17:43see312

Yuğ Teatrında Ana tamaşasının premyerası keçirilib FOTOLAR

14 Noyabr 2026 20:23see305

Avropa siyasi məkanında aparılan müzakirələrdə Azərbaycan fəal iştirak edir

14 Noyabr 2026 19:16see304

Musiqi dünyasında tarixi ilk: İnsan deyil, amma ilin ən yaxşı ifaçısı seçildi

15 Noyabr 2026 00:00see276

Kanadada minlərlə tələbə etiraz aksiyası keçirdi

15 Noyabr 2026 00:51see274

İrina Şeykin məşhur sevgililəri: Ronaldodan Bredli Kuperə, Kanye Uestdən...

15 Noyabr 2026 04:05see267

Rusların təxminən 90 faizi son üç ildə kredit götürdüyünü etiraf edib

14 Noyabr 2026 19:30see267

Ermənistanı Avropa İttifaqının tərkibində görürəm Paşinyan

14 Noyabr 2026 19:50see264

Zülalla ən zəngin çərəz

15 Noyabr 2026 03:04see252

Türkiyə gözəli beynəlxalq yarışmadan son anda kənarlaşdırıldı

15 Noyabr 2026 04:36see249

Britaniya Rusiya hərbi bazalarını vurmalıdır

15 Noyabr 2026 01:26see247

Toyuq ətini əvəz edir Tərkibində 25 % zülal var

15 Noyabr 2026 05:06see246

Bitkoinin qiyməti 66 min dollardan aşağı düşdü

15 Noyabr 2026 01:34see215

Həftədə bir məşq fiziki formanı və sağlamlığı yaxşılaşdıra bilərmi?

14 Noyabr 2026 21:54see214

Məşhur model milyarderə ərə getdi

15 Noyabr 2026 00:26see206

Türkiyəli aktyor ev sahibi ilə məhkəməni uddu Kirayə qalmaqalı

14 Noyabr 2026 22:18see190

Bakını qoyub Ağstafaya köçdü 87 yaşlı Xalq artistinin həyatı necə keçir?

15 Noyabr 2026 15:50see190

Yuxusuzluq infarkt və insult riskini artırır Həkimdən xəbərdarlıq

15 Noyabr 2026 14:28see188
newsSon xəbərlər
Günün ən son və aktual hadisələri