Arzulanmayan qonaqlar İKİNCİ YAZI

Rəvan CAVİD

Mühacirin hibrid kimliyinin bir ifadəsi də Almaniyada yaşayan gənc türk mühacirləri tərəfindən yaradılan və alman və türk dillərinin qarışığından doğan kanake-sprak adlı "dil"dir. Bəzi qruplar tərəfindən hazırlanmış bu jarqon mühacirlərin get-gedə ikili həyata öyrəşdiyinin göstəricisidir.

Hazırda bütün dünyada, xüsusən də sənət sahəsində müxtəliflik, rəngarənglik, plüralizm anlayışları önə çəkilir, yaşadıqları ölkələrdə yaradıcılığı ilə diqqət, tərif və böyük mükafatlar alan mühacir sənətkarların sayı günü-gündən artır. Yavaş-yavaş sistemə daxil olan mühacir indi köhnə kimlik inadından əl çəkərək kimliklərdən kənar bir anlayış inkişaf etdirir. Həqiqətən də, gənc yaşlarında Almaniyaya mühacirət edən və sonradan yazdığı romanlarla adından söz etdirən, bir çox mükafatlar alan, əsərləri dünyanın bir çox dillərinə tərcümə olunan Akif Pirinççi romanlarını almanca yazır və nə türk, nə də alman olması ilə çox maraqlanır. Problemləri aradan qaldırmağın bəlkə də ən yaxşı yolu budur. Yəni kimlik nə qədər önə çəkilirsə, o qədər də digər kimliklər dərhal müdafiəyə qalxır və öz kimliklərini hakim etməyə çalışırlar. Ancaq özünüzü belə bir məhdudiyyətdən azad etdiyiniz zaman bütün bu problemlər öz-özünə yox olur. 

Əsrin bu mürəkkəb probleminin başqa bir ölçüsü ədəbiyyatdır. Mühacir yaşadığı ölkədə özünü ifadə etmək üçün öz ədəbiyyatını yaratdı və bu, hara aid olduğu və adının nə olması ilə bağlı mübahisələrin hələ də davam etdiyi bir sahə olaraq varlığını davam etdirir. Əvvəlcə mühacirlər kimi onun ədəbiyyatı qəbul olunmadı; Lakin zaman keçdikcə bəzi böyük nəşriyyatlar, bəzi ədəbi dairələr, yazıçılar bu sərvəti dərk edərək, öz ölkələrində çiçəklənən bu inkişafı görməzlikdən gəlməkdənsə, ondan yararlanmağa üstünlük verdilər. Həqiqətən də Fransada yaşayan Livan əsilli Amin Maalouf və Rumıniyadan Almaniyaya köçən Herta Müller təkcə yaşadıqları ölkələrdə deyil, bütün dünyada qəbul edilən mühacir yazıçılardır.

O halda mühacir ədəbiyyatı da bütün varlığı ilə dünyanın qarşısında duran bir reallıqdır. Bu reallığın ifadəsi olan ədəbiyyat əvvəlcə onu yaradan məhəlli dəyərlərin ifadəsi olsa da, zaman keçdikcə kimliyini itirərək ikili görkəm aldı. Bunun ən yaxşı nümunəsi 1960-cı illərdə ortaya çıxan və hazırda yarım əsrə yaxın olan Almaniyada türk mühacirlərinin yaratdığı ədəbiyyatdır. Almaniyadakı mühacir ədəbiyyatına nəzər saldığımız zaman ilk əsərlərdə Anadolu kimliyinə çox yer verildiyini və bu kimliyin önə çəkildiyini görürük. Fakir Baykurt, Necati Tosuner, Dursun Akçam kimi yazarlar Almaniyada Anadolu ənənələrini yaşatmağa çalışan və iş yerindən kənarda almanlarla çox az təmasda olan türk işçilərinin həyatından hissələr təqdim edirlər.

Dursun Akçamın "Dağların Sultanı" romanı bu sırada ayrıca diqqət çəkir. Qərbi Avropanın metropollarını şalvarları, bığları, muncuqları ilə dolaşan romandakı Anadolu xalqının nümayəndəsi Şito qəbilə dəyərləri ilə böyümüş, kişiliyi insan öldürmək, qadın döymək kimi qəbul edən biridir. 3 nəfəri öldürüb qeyri-qanuni yolla Almaniyaya gələn Şito bu ölkənin qaydalarına uyğunlaşa bilməyəndə atılır və həyatın kənarına yıxılır. Heç kim əlinizdən tutub sizə kömək etməyəcək. Sonra şəxsiyyətini dəyişməli və yaşadığı cəmiyyətin qaydalarını mənimsəməli olduğunu anlayır. Amma bunu şüurlu şəkildə edə bilməz. Bir vaxtlar dağların sultanı olan Şito indi Kaffe Meranda qadın düşkünüdür. Bu və buna bənzər faciələr mühacirlərin həyatında tez-tez müşahidə olunur. Almaniyada türk mühacirlərinin yaratdığı ədəbiyyat birbaşa onların problemləri ilə bağlıdır.

Mühacirlərin gündəlik həyatının bir parçasına çevrilən mədəni qarşıdurma, yadlaşma, şəxsiyyət problemləri, uyğunlaşma problemləri, ksenofobiya kimi mövzular da yazıçıların gündəmini zəbt etmiş və artıq tanış olduqları bu mövzulara toxunaraq, bir tərəfdən öz daxili aləmlərini, fikirlərini dilə gətirmiş, digər tərəfdən də öz səsini eşitdirmiş, öz səsini eşitdirmişlər immiqrantların tələbləri və onları istisna etdi. Bəziləri fikir ayrılıqlarını vurğulayarkən, bəziləri barışdırıcı mövqe sərgiləyərək iki toplumlu mövqe nümayiş etdirdi, bəziləri isə nə alman, nə də türk olmaqda maraqlı oldu və kimlikdən üstün bir yola üstünlük verdi. Xüsusilə Renan Dəmirkan, Alev Tekinay, Səlim Özdoğan, Feridun Zaimoğlu kimi üçüncü nəsil yazarlar hibrid ədəbiyyata, yəni türk-alman ədəbiyyatına öncülük edirlər. 

Başlanğıcda "mühacir ədəbiyyatı", "qonaq işçi ədəbiyyatı", "xarici ədəbiyyat" kimi adlarla kənarlaşdırılan bu ədəbiyyat, hələ adı çəkilməsə də, Almaniyada ən çox satılanlar siyahısında ilk yerləri tutan romançılarla bu gün də çoxluğun yatağında yaşamağa davam edir. Türk əsilli yazarlar Almaniyanın qabaqcıl ədəbi mükafatlarını alır, bununla da uzun müddətdən sonra ilk dəfə ədəbiyyat çərçivəsində konsensus üçün zəmin yaradır. Bu mənada ədəbiyyat xadimlərinin, ziyalıların üzərinə böyük vəzifələr düşür.

Yazıçılar iki icma arasında körpü rolunu oynaya və onları bir-birinə yaxınlaşdırmağa kömək edə, kimlikləri vurğulamaqdansa, hər iki cəmiyyəti şəxsiyyətlərdən kənar bir həyata hazırlaya bilərlər. Həqiqətən də Almaniyada yaşayan Emine Sevgi Özdamar, "Altın Buynuz" (Qızıl buynuz körpüsü) romanında körpü metaforası əslində bir ayağı Türkiyədə, bir ayağı Almaniyada ikili şəxsiyyəti vurğulayır.

Maddi imkanları olmayan kasıb ölkələrdən olan insanlar çamadanlarını əsrlər boyu sahib olduqları mədəni dəyərlərlə dolduraraq zəngin və müasir dünyaya üz tuturlar. Onlar bu məkana övladlarına daha rahat həyat, daha yaxşı gələcək təmin etmək üçün gəlirlər, lakin onları təbəssümlə qarşılamırlar. Gələnlər "o biri" dünyanın adamları idi. Onlar öz dünyalarında olmamalı olsalar da, gəmilərə, qatarlara və təyyarələrə doluşaraq gəldilər. Qapılar bir-bir mühacirlərin üzünə çırpılır. Ən çətin, ən az gəlirli işlərdə işləmək məcburiyyətində qalan miqrantlar bütün maneələrə rəğmən, həyata bağlanmır və evlərinə qayıdırlar. Mühacirlərin uçqunları zamanla müasir dünyanın ən böyük probleminə çevrilib. Bu insanlar nə qədər çox kənarlaşdırılsa, bir o qədər müqavimət göstərmiş, öz həyat tərzlərini və mədəniyyətlərini qoruyub saxlamış, müasir dünyaya uyğun gəlməyən davranışlarla qəbul olunmağa çalışmışlar. Onlar fərqli idilər və fərqliliklərini qoruyub saxlamaqla müasirliyin bir parçası olmaq istəyirdilər. Həyatın hər sahəsində özünü hiss etdirən bu insanlar müasir dünyanın həyatına şərik idilər. Yan Şambersin sözləri ilə desək, "üçüncü dünyanın musiqisində, ədəbiyyatında, yoxsulluğunda və əhalisində sıxışdırılmış, tabe edilmiş və unudulmuş insanlar birinci dünyanın iqtisadiyyatlarını, şəhərlərini, qurumlarını, media və əyləncə dünyalarını işğal etmək üçün qayıdırlar".

Zəngin ölkələrin gecəqondularında yaşayan bu insanlar var olduqlarını, yaşadıqlarını göstərmək üçün hər cür cəhd etməkdən çəkinməmiş, lazım olanda polislə toqquşaraq, dəstələr yaradaraq, öz mədəni rəmzlərini geyindirərək, küçələrdə öz vətənlərindən gətirdikləri rəqs və musiqiləri ifa etməklə "biz varıq" deyirdilər. Yaşadıqları ölkənin mədəni kodlarını rədd edən, özlərinə aid olanı vurğulayan mühacirlər bəzən öz kimliklərini qorumaq və qoruyub saxlamaq üçün inadkarlıq göstərərək, kimlik münaqişəsinin yaranmasına səbəb olurlar. Bu münaqişə təkcə immiqrant tərəfindən törədilən proses deyil; qarşı tərəf öz qaydalarını tətbiq etdikdə, mühacir öz şəxsiyyətinə daha çox yapışır və onu itirmək qorxusu ilə hər şeyi rədd edir.

Bütün qarşıdurmalara və problemlərə baxmayaraq, mühacir və ona qarşı olanlar qarşılıqlı əlaqə prosesinə giriblər. Zaman keçdikcə bu qarşılıqlı əlaqənin hüdudları genişlənir və bir-birini istisna etməyən, lakin oxşar da olmayan həyatlar formalaşır. Afroamerikan və türk-alman kimi təzahür edən bu ikili kimliklər indi bütün dünyada rezonans doğurur. Mühacir hibrid mədəniyyəti dünyaya gətirib və bir çox çətinliklərlə mübarizə apararaq onu tətbiq etməyə çalışır. Qarışıq şəxsiyyətləri olan immiqrantlar da öz musiqilərini, rəqslərini və ədəbiyyatlarını yaradırlar və bunları bütün dünyaya satırlar. Fransanın ətraf bölgələrində doğulan RAI musiqisi, Afrika rəqsi və ərəb melodiyaları dünyada immiqrasiyanın yeni siması olaraq ortaya çıxır. Mühacir təkcə ağır işlərdə işləmir, həm də özünü ifadə etmək üçün yollar axtarırdı. Təcrübələrini ifadə etmək və özünü izah etmək istəyirdi. Bu, "mühacir ədəbiyyatı" adlı ədəbiyyatın yaranmasına səbəb oldu. Onlar yaşadıqları ölkələrdə əldə etdikləri təəssürat və təcrübələri öz mədəni mənşəyi və yerli dəyərləri ilə birləşdirərək yeni ədəbiyyat yaratmışlar. İki mədəniyyətdən qidalanan bu ədəbiyyat sayəsində sərhədlər aşılır, müxtəlif mədəniyyətlər bir dam altında birləşə bilir. Bu mənada, immiqrant yazıçılar, görünür, böyük bir vəzifənin öhdəsinə götürüblər: hibrid kimliklər yaratmaqla mədəniyyətləri birləşdirmək və qərəzləri qırmaq. Nəticədə immiqrasiya ilə gələn bir mədəniyyət dünyanı formalaşdırmağa başladı. Hələ yolun başlanğıcında olsaq da, bu gün bir çox ziyalıların dilə gətirdiyi "dünya vətəndaşı" olmaq şüurunun tezliklə gerçəkləşməsi ümidi ilə Necip Fazılın aşağıdakı sətirlərində təsvir olunduğu kimi: Dünyada hər kəsin yeri var, "Bütün dünya mənimdir!" deyirəm.