Azərbaycan florasının fitososioloji quruluşu öyrənilir

Bakı, 20 fevral, AZƏRTAC

Azərbaycanın flora və bitki örtüyünün fitososioloji quruluşunun öyrənilməsi bu gün yalnız elmi maraq doğuran mövzu deyil, həm də ölkənin ekoloji təhlükəsizliyi, torpaq ehtiyatlarının qorunması və təbii resursların davamlı idarə olunması baxımından əhəmiyyət kəsb edir. Azərbaycan coğrafi mövqeyi, iqlim müxtəlifliyi və relyef quruluşuna görə Qafqazın ən zəngin floristik ərazilərindən biri hesab olunur. Bu zənginlik həm bitki növlərinin sayında, həm də onların təşkil etdiyi bitki birliklərinin müxtəlifliyində özünü göstərir.

Bu barədə AZƏRTAC-a açıqlamasında Bakı Dövlət Universitetinin Botanika və bitki fiziologiyası kafedrasının müdiri professor Elşad Qurbanov söyləyib. Professorun sözlərinə görə, fitososiologiya bitkilərin ayrı-ayrı növ kimi deyil, qarşılıqlı əlaqədə olan birliklər şəklində öyrənilməsini təmin edən elmi istiqamətdir. Bu yanaşma təbiətdə baş verən dəyişiklikləri daha dərindən anlamağa imkan yaradır.

Azərbaycan ərazisində bitki örtüyü sadə şəkildə “meşə”, “çəmən” və ya “səhra” kimi xarakterizə edilə bilməz. Hər bir təbii qurşaq daxilində çoxsaylı fitosenozlar –bitki cəmiyyətləri formalaşıb. Böyük və Kiçik Qafqaz dağlarında meşə fitosenozları hündürlük qurşaqlarına uyğun olaraq dəyişir. Aşağı dağ qurşaqlarında palıd, vələs və ağcaqayın ağaclarından ibarət birliklər üstünlük təşkil edir, yuxarı qurşaqlarda isə fıstıq və şam tipli meşələr formalaşır. Bu meşə birlikləri yalnız ağaclardan ibarət deyil, onların altında kol və ot qatları da inkişaf edərək mürəkkəb fitososioloji sistem yaradır.

Mütəxəssis vurğulayıb ki, Talış dağlarında və Lənkəran zonasında yerləşən Hirkan meşələri relikt və endemik növlərlə zəngindir. Bu meşələrin fitososioloji quruluşu rütubətli subtropik iqlimin təsiri altında formalaşmış xüsusi tip hesab olunur.

Düzən və yarımsəhra ərazilərində isə fitososioloji quruluş fərqli xüsusiyyətlərə malikdir. Kür-Araz ovalığında yaranmış yarımsəhra və şoranlıq bitki birlikləri su rejimi, torpağın duzluluq səviyyəsi və temperatur amillərinin təsiri ilə formalaşıb. Burada efemer və efemeroid bitkilər yaz aylarında qısa müddətdə inkişaf edir, yayda isə yerüstü hissələri quruyaraq torpaq səthində toxum mərhələsində qalır. Bu fitosenozlar torpağın eroziyadan qorunmasında, duz balansının tənzimlənməsində və mikroiqlimin formalaşmasında mühüm rol oynayır.

Naxçıvan Muxtar Respublikasında kontinental iqlim şəraiti kserofit və dağ-step tipli bitki birliklərinin üstünlük təşkil etməsinə səbəb olub. Burada fitososioloji struktur əsasən quraqlığa davamlı növlər üzərində qurulub.

“Fitososioloji quruluşun öyrənilməsi mövcud vəziyyətin təsviri ilə məhdudlaşmır, eyni zamanda, dəyişmə meyllərini üzə çıxarır. Müşahidələr göstərir ki, iqlim dəyişiklikləri, antropogen təsirlər, torpaqlardan qeyri-rasional istifadə və şəhərsalma prosesləri bir sıra fitosenozların tərkibinə təsir göstərir. Bəzi meşə və çəmən birliklərində növ müxtəlifliyi azalır, bəzi ərazilərdə isə yad və invaziv növlər yerli bitki birliklərini sıxışdırır. Bu proseslər yalnız estetik baxımdan deyil, ekosistemlərin sabitliyi üçün də ciddi risklər yaradır. Fitososioloji quruluşun pozulması torpağın münbitliyinə, su tutma qabiliyyətinə və ümumi bioloji tarazlığa mənfi təsir göstərir”, - deyə alim bildirib.