Azərbaycan şəhərsalma modeli: tarixi yaddaşdan qlobal platformaya uzanan inkişaf xətti TƏHLİL

Prezident İlham Əliyevin WUF13-də çıxışı Azərbaycan şəhərsalma ənənəsinin yalnız müasir infrastruktur layihələri ilə məhdudlaşmadığını, daha dərin tarixi və mədəni əsaslara söykəndiyini göstərdi. Çıxışın əsas ideyalarından biri budur ki, Azərbaycan xalqı şəhəryaradan xalqdır.

Bu fikir sadəcə poetik ifadə deyil, tarixi reallığa əsaslanır. Qəbələ, Gəncə, Naxçıvan, Şamaxı, Şəki, Lahıc, Şuşa kimi məkanlar Azərbaycan xalqının əsrlər boyu şəhər qurmaq, memarlıq yaratmaq, ictimai həyat formalaşdırmaq və mədəni mühit inşa etmək bacarığının nümunələridir. Şamaxı qədim dövlətçilik və dini-memarlıq irsinin, Naxçıvan memarlıq məktəbinin, Gəncə ədəbiyyat və şəhər mədəniyyətinin, Qəbələ isə qədim dövlət mərkəzi ənənəsinin daşıyıcısı kimi çıxış edir. Prezidentin bu şəhərləri xatırlatması Azərbaycanın şəhərsalma tarixini təkcə Bakı ilə məhdudlaşdırmır, əksinə, ölkənin bütün coğrafiyasına yayılmış mədəni-sivilizasion xətti önə çıxarır. Bu baxımdan çıxışda verilən mesaj aydındır: Azərbaycan şəhərləri yalnız yaşayış məkanı deyil, həm də tarix, yaddaş, dövlətçilik və kimlik daşıyıcısıdır. Prezident çıxışında Azərbaycanın qədim şəhərlərinin memarlıq irsi, Şamaxıdakı qədim məscid, Naxçıvandakı Möminə xatun türbəsi, Gəncə, Qəbələ, Şəki, Lahıc və Şuşa nümunələrini xüsusi vurğulayıb. 

XIX əsrin ikinci yarısından başlayaraq Azərbaycanda urbanizasiya prosesinin yeni mərhələyə daxil olması isə bu tarixi xəttin müasir dövrlə qovuşduğu məqamdır. Xüsusilə Bakının neft sənayesi ilə bağlı inkişafı şəhərin simasını dəyişdi, Avropa memarlıq üslubu ilə Şərq şəhər ənənəsinin bir araya gəlməsinə şərait yaratdı. Lakin burada əsas məsələ yalnız modernləşmə deyil, tarixi qorumaqla yenilənmə prinsipidir. Prezidentin İçərişəhərdən Bakı Bulvarına, XIX əsr binalarından müasir şəhər məkanlarına qədər yaratdığı müqayisə göstərir ki, Azərbaycan şəhərsalmasında əsas fəlsəfə keçmişi silib yenisini qurmaq deyil, keçmişi qoruyaraq müasir şəhər həyatı yaratmaqdır. Bu, çox mühüm yanaşmadır. Çünki bir çox ölkələrdə urbanizasiya tarixi yaddaşın sıradan çıxması ilə müşayiət olunur. Azərbaycanda isə düzgün şəhərsalma xətti qədimliklə müasirliyin bir-birinə zidd deyil, tamamlayıcı dəyər olduğunu göstərir. Bu siyasət bu gün daha geniş, daha məzmunlu və daha planlı formada həyata keçirilir. Bakı Ağ şəhər layihəsi, parkların salınması, ictimai məkanların yenilənməsi, nəqliyyat və ekoloji şəhər konsepsiyası artıq təsadüfi deyil, sistemli şəhər siyasətinin tərkib hissəsidir.

Bu prosesdə Prezident İlham Əliyevin və Birinci vitse-prezident Mehriban Əliyevanın şəhərsalma, memarlıq irsinin qorunması və müasir infrastrukturun yaradılması məsələlərini daim diqqətdə saxlaması xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Şəhərsalma yalnız bina tikmək, yol çəkmək və ya yeni yaşayış massivləri yaratmaq deyil. Bu, dövlətin insan həyatına, sosial rifaha, mədəni irsə və gələcək nəsillərə münasibətinin göstəricisidir. Azərbaycanda şəhərsalma siyasətinin əsas fərqi də məhz bundadır: burada inkişaf yalnız fiziki məkanın dəyişməsi kimi deyil, həyat keyfiyyətinin yüksəldilməsi kimi təqdim olunur. Prezidentin çıxışında insanların rahat yaşaması, ictimai məkanların artırılması, ekoloji mühitin yaxşılaşdırılması, nəqliyyat əlçatanlığı və müasir şəhər komfortu kimi məsələlərə toxunması bu yanaşmanın sosial mahiyyətini göstərir. Birinci vitse-prezident Mehriban Əliyevanın mədəni irsin qorunması, tarixi abidələrin bərpası və humanitar layihələr istiqamətində fəaliyyəti də şəhərsalmanın yalnız texniki yox, həm də mədəni-humanitar siyasət olduğunu təsdiqləyir.

İşğaldan azad olunmuş ərazilərdə aparılan bərpa və yenidənqurma işləri isə bu siyasətin ən güclü və ən unikal təzahürüdür. Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda baş verənlər sadəcə dağıdılmış ərazilərin yenidən qurulması deyil, bütöv bir regionun həyata qaytarılmasıdır. Ağdamın “Qafqazın Xirosiması” kimi xarakterizə olunması təsadüfi deyil. Çünki burada söhbət müharibə nəticəsində zədələnmiş şəhərdən yox, məqsədli şəkildə məhv edilmiş şəhər mühitindən gedir. Belə bir şəraitdə Azərbaycanın qarşısında ikiqat ağır vəzifə dayanırdı: həm dağıntıların izlərini aradan qaldırmaq, həm də müasir, təhlükəsiz, yaşıl və dayanıqlı şəhər modeli yaratmaq. Böyük Qayıdış Proqramı, baş planların hazırlanması, yolların, tunellərin, körpülərin, hava limanlarının, məktəblərin, xəstəxanaların, yaşayış məhəllələrinin tikilməsi bu prosesin miqyasını göstərir. Burada unikal olan həm sürət, həm də yanaşmadır. Azərbaycan azad edilmiş əraziləri yalnız bərpa etmir, onları gələcəyin şəhərsalma laboratoriyasına çevirir. “Ağıllı kənd”, “ağıllı şəhər”, yaşıl enerji, müasir logistika və sosial infrastruktur bu siyasətin əsas elementləridir.

Bu unikallığın başqa bir tərəfi də ondan ibarətdir ki, Azərbaycan bərpa işlərini yalnız öz daxili gündəliyi kimi təqdim etmir, eyni zamanda bunu qlobal şəhərsalma təcrübəsinə töhfə kimi irəli sürür. Dünyanın müxtəlif bölgələrində müharibələr, humanitar böhranlar, şəhərlərin dağıdılması və kütləvi köç problemləri yaşandığı bir dövrdə Azərbaycan postmünaqişə dövründə şəhər bərpasının real modelini nümayiş etdirir. Qarabağ və Şərqi Zəngəzur nümunəsi göstərir ki, dağıdılmış şəhəri yalnız beton və daşla bərpa etmək kifayət deyil. İnsanların geri qayıtması üçün təhlükəsizlik, məşğulluq, məktəb, səhiyyə, yol, enerji, su, sosial xidmət və mənəvi bağlılıq birlikdə təmin olunmalıdır. Azərbaycanın yanaşması məhz bu kompleksliyi ilə seçilir. Ona görə də bu model təkcə milli əhəmiyyət daşımır, həm də beynəlxalq səviyyədə öyrənilə biləcək təcrübə kimi görünür.

Prezidentin çıxışında diqqət çəkən daha bir mühüm məqam Azərbaycanın qlobal tədbirlər üçün təhlükəsiz və etibarlı platformaya çevrilməsidir. Bu gün dünyada geosiyasi qarşıdurmalar, müharibələr, enerji və iqlim böhranları, urbanizasiya problemləri dərinləşdiyi halda, Azərbaycan COP29 və WUF13 kimi tədbirlərə ev sahibliyi etməklə beynəlxalq dialoq məkanı statusunu gücləndirir. Bu, təsadüfi diplomatik uğur deyil. Bu, Azərbaycanın sabitlik, təhlükəsizlik, təşkilatçılıq bacarığı və beynəlxalq etimad yaratmaq imkanının nəticəsidir. WUF13-ə 182 ölkədən 45 mindən artıq iştirakçının qeydiyyatdan keçməsi də Bakının artıq yalnız regional deyil, qlobal müzakirə mərkəzi kimi qəbul edildiyini göstərir. Belə tədbirlər Azərbaycanın beynəlxalq imicini gücləndirməklə yanaşı, ölkənin şəhərsalma, dayanıqlı inkişaf, iqlim gündəliyi və postmünaqişə bərpası sahəsində təcrübəsini dünyaya təqdim edir.

Nəticə etibarilə, Prezident İlham Əliyevin WUF13-dəki çıxışı Azərbaycan şəhərsalma modelinin əsas fəlsəfəsini ortaya qoydu: tarixi qorumaq, müasirliyi qurmaq, dağıdılmış əraziləri həyata qaytarmaq və ölkəni qlobal dialoq məkanına çevirmək. Bu çıxışda şəhərsalma sadəcə memarlıq və infrastruktur mövzusu kimi deyil, dövlətçilik, mədəniyyət, təhlükəsizlik, sosial rifah və beynəlxalq nüfuz məsələsi kimi təqdim olundu. Azərbaycanın bu sahədəki üstünlüyü ondadır ki, o, keçmişlə gələcək arasında süni ziddiyyət yaratmır. Əksinə, qədim şəhər mədəniyyətini müasir inkişaf strategiyası ilə birləşdirir. Bu baxımdan WUF13 yalnız Bakıda keçirilən beynəlxalq tədbir deyil, Azərbaycanın öz şəhərsalma fəlsəfəsini dünyaya nümayiş etdirdiyi mühüm siyasi və mədəni platformadır.

Züriyə Qarayeva