Azərbaycanın təsisçi üzv statusu Regional aktordan qlobal tərəfdaşa transformasiya

Qlobal təhlükəsizlik arxitekturasının sarsıldığı və mövcud beynəlxalq institutların təsir imkanlarının azaldığı bir mərhələdə ABŞ Prezidenti Donald Trampın “Sülh Şurası” adlı yeni beynəlxalq təşkilatın yaradıldığını elan etməsi beynəlxalq münasibətlərdə yeni siyasi mərhələnin başlandığını göstərir.

Bu qərar Ağ Ev rəhbərinin xarici siyasətdə üstünlük verdiyi alternativ beynəlxalq mexanizmlər yanaşmasının məntiqi davamı kimi dəyərləndirilə bilər.

Donald Tramp Prezidentliyi dövründə dəfələrlə BMT, ATƏT və hətta NATO kimi ənənəvi qurumların artıq çevikliyini itirdiyini, konsensus böhranı yaşadığını və bir çox hallarda müasir təhlükəsizlik çağırışlarına operativ və effektiv cavab verə bilmədiyini açıq şəkildə ifadə edib. Xüsusilə, beynəlxalq hüququn selektiv tətbiqi və bəzi qurumların böyük güclərin maraqlarına xidmət edən alətə çevrilməsi bu institutların legitimliyini ciddi şəkildə zədələyib.

Bu yarıtmazlıq Azərbaycanın timsalında da aydın şəkildə özünü göstərib. ATƏT-in keçmiş Minsk Qrupunun təxminən 30 il ərzində nəticəsiz fəaliyyəti, BMT Təhlükəsizlik Şurasının Azərbaycan ərazilərinin işğaldan azad olunmasını tələb edən qətnamələrinin icra edilməməsi beynəlxalq mexanizmlərin faktiki iflasının bariz nümunəsidir. Artıq bu reallıq təkcə qeyri-Qərb ölkələri tərəfindən deyil, Qərbin öz siyasi və akademik dairələri tərəfindən də etiraf olunur. Məhz bu baxımdan, “Sülh Şurası” ideyası klassik çoxtərəflilik modelindən fərqli olaraq siyasi iradəyə, real güc balansına və nəticəyönümlü diplomatiyaya əsaslanan yeni platforma kimi meydana çıxır.

Qlobal miqyasda münaqişələrin dərinləşdiyi, regional müharibələrin beynəlxalq təhlükəsizlik arxitekturasını sarsıtdığı bir dövrdə bu təşəbbüs sülhün artıq abstrakt çağırış deyil, konkret qərar və məsuliyyət tələb edən siyasi proses olduğunu göstərir.

Belə bir kontekstdə yaranan “Sülh Şurası”na Azərbaycanın dəvət olunması beynəlxalq diplomatiyada xüsusi diqqətəlayiq hadisədir. Rəsmi Bakı bu quruma məhz təsisçi üzv dövlət qismində dəvət edilib və ABŞ Prezidenti Donald Tramp Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevə şəxsən dəvət məktubu ünvanlayıb. Bu fakt Azərbaycanın beynəlxalq münasibətlər sistemində artıq passiv müşahidəçi deyil, aktiv və təsirli aktor kimi qəbul edildiyini göstərir. Azərbaycanın təsisçi üzv statusu ABŞ tərəfindən ölkəmizə göstərilən yüksək siyasi etimadın və hörmətin açıq ifadəsi olmaqla yanaşı, Vaşinqton-Bakı münasibətlərində keyfiyyətcə yeni mərhələnin başlandığını da təsdiqləyir.

Trampla Əliyev arasında “Sülh Şurası” ilə bağlı baş tutan qarşılıqlı məktublaşma isə adi diplomatik jestdən xeyli artıq məna daşıyır. Beynəlxalq praktikada dövlət başçıları səviyyəsində rəsmi yazışmalar adətən ya yeni siyasi mərhələnin başlanğıcını, ya da tərəflər arasında xüsusi statusa malik təşəbbüslərin mövcudluğunu əks etdirir. Bu baxımdan, sözügedən məktublar ABŞ ilə Azərbaycan arasında siyasi dialoqun artıq taktiki deyil, strateji müstəvidə qurulduğunu göstərən mühüm diplomatik siqnal kimi çıxış edir.

Eyni zamanda, bu proses iki ölkə arasındakı münasibətlərin klassik tərəfdaşlıq çərçivəsindən çıxaraq qarşılıqlı hörmətə, milli maraqların tanınmasına və praqmatik əməkdaşlığa əsaslanan yetkin siyasi modelə çevrildiyini nümayiş etdirir.

Azərbaycanın “Sülh Şurası”na təsisçi üzv kimi dəvət olunmasının əsas səbəblərindən biri Prezident İlham Əliyevin liderliyi ilə həyata keçirilən ardıcıl və uzaqgörən siyasətdir. Xüsusilə, 2020-ci ildən sonra dövlət başçısının atdığı addımlar Azərbaycanın beynəlxalq nüfuzunu əhəmiyyətli dərəcədə artırıb. Cənubi Qafqazda sülh gündəliyinin irəli aparılması, regional kommunikasiya xətlərinin açılması istiqamətində göstərilən siyasi iradə, Ermənistana tranzit məhdudiyyətlərin aradan qaldırılması Prezidentin sülhə praktik yanaşmasının göstəricisidir.

Bundan əlavə, qlobal təhlükəsizlik və sülh mövzularına həsr olunmuş yüksəksəviyyəli tədbirlərdə ardıcıl çıxışlar, Qoşulmama Hərəkatına sədrliyin uğurla həyata keçirilməsi, COP29 kimi nüfuzlu beynəlxalq tədbirə ev sahibliyi hüququnun qazanılması Azərbaycan liderliyinə olan beynəlxalq etimadın bariz nümunələridir.

Bu siyasi xəttin məntiqi davamı kimi Prezident İlham Əliyevin 2025-ci il oktyabrın 13-də Misirin Şarm əl-Şeyx şəhərində keçirilən Yaxın Şərq Sülh Sammitində iştirakı xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Davamlı münaqişələrin və geosiyasi maraq toqquşmalarının mərkəzində yerləşən Yaxın Şərq regionunda Azərbaycanın dövlət başçısının sülh müzakirələrinə dəvət olunması ölkəmizin artıq təkcə regional deyil, daha geniş geosiyasi platformalarda da söz sahibi aktor kimi qəbul edildiyini göstərir. Bu iştirak Azərbaycanın balanslaşdırılmış, neytral və dialoqa əsaslanan mövqeyinin qlobal təhlükəsizlik gündəliyində maraq doğurduğunu aydın şəkildə ortaya qoyur.

Eyni zamanda, Azərbaycanın “Sülh Şurası”na dəvət edilməsi ölkənin illər ərzində formalaşdırdığı sülhyaratma təcrübəsinin beynəlxalq səviyyədə tanınmasının nəticəsidir. Azərbaycan NATO-nun rəhbərliyi altında həyata keçirilən beynəlxalq sülhməramlı missiyalarda, o cümlədən, Əfqanıstan və Kosovoda iştirakı ilə beynəlxalq təhlükəsizlik sisteminə məsuliyyətli yanaşmasını nümayiş etdirib.

Qoşulmama Hərəkatına sədrliyi dövründə Prezident İlham Əliyevin təşəbbüsü ilə qlobal böhranlar fonunda fövqəladə sammitlərin təşkili, pandemiya zamanı humanitar və tibbi yardımların göstərilməsi, peyvəndlərin ədalətli bölgüsü ilə bağlı çağırışlar Azərbaycanın təhlükəsizlik anlayışına humanitar və sosial ölçülərdən də yanaşdığını sübut edib. Post-münaqişə dövründə Cənubi Qafqazda sülhün real mexanizmlər üzərindən qurulması təşəbbüsləri isə Bakının sülhə sistemli və uzunmüddətli baxışının göstəricisidir.

Nəticə etibarilə, Azərbaycanın “Sülh Şurası”na təsisçi üzv kimi dəvət olunması Vaşinqton-Bakı münasibətlərində yeni mərhələnin başlanmasının rəmzi olmaqla yanaşı, ölkəmizin artıq regional çərçivəni aşaraq qlobal sülh və təhlükəsizlik gündəliyində söz sahibi olan dövlət statusuna yüksəldiyini nümayiş etdirir. Bu addım həm diplomatik prestij, həm də beynəlxalq proseslərə real təsir imkanlarının genişlənməsi baxımından strateji əhəmiyyət daşıyır və Azərbaycanın beynəlxalq sistemdə mövqelərinin daha da möhkəmləndiyini göstərir.

Report