Beton şəhər: tikintinin bitdiyi, ictimai maraqlara zərərin başladığı yer

Şəhər təkcə torpağa sahib olanlara, tikintiyə maliyyə ayıranlara və ya icazə verənlərə məxsus deyil

Şəhər sadəcə mümkün qədər çox bina tikə, ərazini sata və investisiya artımı barədə hesabat verə biləcəyiniz bir ərazi deyil. Bu, memarlığın, yaşıl sahələrin, nəqliyyatın, həyətlərin, məktəblərin, xəstəxanaların, tarixi məhəllələrin və ictimai məkanların tarazlıqda mövcud olmalı olduğu mürəkkəb, canlı bir orqanizmdir. Bu tarazlıq pozulduqda, şəhər daha müasir görünə bilər, lakin sakinlərin həyatı daha az rahat olur. Ağacların, oyun meydançalarının və ya boş sahələrin olduğu yerlərdə yeni yaşayış kompleksləri yaranır ki, bu da yolların, kommunal xidmətlərin və sosial infrastrukturun yükünü artırır. Əsas sual yaranır: şəhərin inkişafı üçün nəzərdə tutulmuş tikinti hansı mərhələdə insanların yaşadığı mühiti pisləşdirməyə başlayır?

Bu problem xüsusilə sürətlə böyüyən şəhərlərdə kəskindir və Bakı da istisna deyil. Azərbaycanın paytaxtı dəyişir, yeni memarlıq qazanır, nəqliyyat infrastrukturunu yeniləyir və müasir yaşayış və biznes kompleksləri əldə edir. Bu, şəhər mühitinə investisiya qoyan və müasir standartlara cavab verməyə çalışan bir dövlətin inkişafının təbii bir hissəsidir. Lakin müasirlik yalnız binaların hündürlüyü, istifadəyə verilən mənzillərin sayı və ya daşınmaz əmlakın qiyməti ilə ölçülə bilməz. Şəhərsalma yalnız yeni tikinti hər bir mövcud sahəni potensial tikinti sahəsinə çevirmək əvəzinə, insanların gündəlik həyatını yaxşılaşdırdıqda mənalı olur. Gözəl bir fasad izdihamlı küçələri, yaşıllığın olmamasını, dayanacaq yerlərinin çatışmazlığını və həddindən artıq yüklənmiş kommunal xətləri gizlətdikdə, memarlıq tərəqqisi ilə ictimai rifah arasında uçurum yaranır.

Sıx inkişafın əsas problemi odur ki, yeni bir inkişafın faydaları çox vaxt müəyyən bir faydalanana çatır, xərclər isə minlərlə sakin arasında bölüşdürülür. Tikinti şirkəti mənzillərin və kommersiya sahələrinin satışından gəlir əldə edir, torpaq sahibi onun istifadəsindən mənfəət əldə edir və şəhər yeni investisiyalar və vergi gəlirləri alır. Bəs həyətlər daha az işıqlandırıldıqda, yetkin ağaclar yox olduqda, nəqliyyatın hərəkəti artdıqda və mövcud kanalizasiya, su və elektrik sistemləri həddini aşdıqda nəticələr necə olur?

Qonşu binaların sakinləri hər gün tikinti qərarlarının nəticələri ilə üzləşsələr də, ətraf mühitin pozulmasına görə heç bir kompensasiya ala bilməzlər. Fərdi layihənin iqtisadi cəhətdən səmərəliliyi mütləq onun sosial effektivliyinə çevrilmir. Əgər mənfəət özəlləşdirilirsə və xərclər effektiv şəkildə əhaliyə ötürülürsə, şəhər siyasəti daha sərt qiymətləndirmə standartlarını tələb edir.

Yaşıl məkanlar xüsusilə vacibdir. Şəhərdəki bir ağac tikinti başa çatdıqdan sonra bir neçə gənc fidanla ağrısız şəkildə əvəz edilə bilən dekorativ bir xüsusiyyət deyil. Yetkin ağaclar kölgə verir, bir az toz tutur, mikroiqlimin tənzimlənməsinə kömək edir, biomüxtəlifliyi dəstəkləyir və küçələri isti havada gəzmək üçün daha uyğun edir. Onların ekoloji dəyəri illər, bəzən onilliklər ərzində inkişaf edir. Ona görə də, kəsilmənin təsirini yalnız əvəzedici ağacların sayı ilə qiymətləndirmək kifayət deyil: ağacların yaşı, torpağın vəziyyəti, örtük sahəsi, yeni əkilən ağacların sağ qalması və yaşayış binalarına və piyada yollarına nisbətən yerləşməsi də vacibdir. İsti və quru iqlim şəraitində şəhər yaşıllığının əhəmiyyəti daha da özünü göstərir. Yetkin park və ya həyət ağaclarının itirilməsi tikinti layihəsinin təsdiq mərhələsində göründüyündən daha ciddi ola bilər.

Köhnə mənzil fondu məsələsi də az əhəmiyyət kəsb etmir. Köhnəlmiş binalar həqiqətən təmirə, struktur möhkəmləndirməyə, kommunal xidmətlərin təkmilləşdirilməsinə və bəzi hallarda köçürülməyə və sökülməyə ehtiyac duyur. Hər hansı bir köhnə binanın qorunması, sakinlərin təhlükəsizliyini nəzərə almadan mütləq bir məqsədə çevrilə bilməz. Lakin zəruri təmir ilə şəhər quruluşunun mexaniki məhv edilməsi arasında əhəmiyyətli bir fərq var. Köhnə məhəllələr yalnız divarlar və tavanlar deyil, həm də həyətlərin, tanış marşrutların, məhəllə əlaqələrinin, kiçik mağazaların və yerli ictimai məkanların qurulmuş bir sistemidir. Yenidənqurma insanların kifayət qədər zəmanət olmadan köçürülməsi, tanış mühitin məhv edilməsi və müxtəlif şəhər məkanının qapalı bir icma ilə əvəz edilməsi deməkdirsə, məsələ tikinti texnikalarından daha da irəli gedir. Bu, sakinlərin həyat keyfiyyətlərinə birbaşa təsir edən dəyişikliklərdə iştirak etmək hüququ ilə bağlıdır.

Beynəlxalq təcrübə göstərir ki, sıx inkişaf öz-özlüyündə səhv deyil. Problem əhalinin artması ictimai məkanların, ictimai nəqliyyatın və kommunal xidmətlərin inkişafı ilə müşayiət olunmadıqda ortaya çıxır. BMT-nin İnsan Məskunlaşmaları Proqramı (BMT-Habitat) əlçatan ictimai yerlərin keyfiyyətinin olduğunu göstərir.

Yaşayış sahələrinin keyfiyyəti sağlamlığa, sosial birliyə, iqtisadi fəaliyyətə və gündəlik təhlükəsizliyə təsir göstərir. Başqa sözlə, yaxşı şəhər mütləq az sayda binası olan şəhər deyil, bina sıxlığının rahat küçələri, əlçatan parkları, təhlükəsiz səkiləri və daimi avtomobil asılılığı olmadan hərəkət etmək imkanı ilə tarazlaşdırıldığı şəhərdir. Ona görə də tikinti layihəsini yalnız memarlıq görünüşü və ya kommersiya cəlbediciliyi ilə qiymətləndirmək kifayət deyil: bunun bütün məhəllənin həyatını necə dəyişdirəcəyini anlamaq vacibdir.

Azərbaycanda bu müzakirə xüsusilə “Şəhərsalma və Memarlıq İli” elan edilmiş 2026-cı ildə aktualdır. 2040-cı il üçün Bakı Baş Planı paytaxtın inkişafına nəqliyyat, sosial infrastruktur, kommunal şəbəkələr, tarixi və memarlıq irsinin qorunması və ərazilərin ekoloji cəhətdən yenilənməsi daxil olmaqla hərtərəfli yanaşmanı nəzərdə tutur. Bu, daha balanslı inkişaf üçün mühüm təməl yaradır. Lakin istənilən baş plan təkcə formullarına görə deyil, həm də prinsiplərinin konkret məhəllələr və küçələr səviyyəsində nə dərəcədə tətbiq olunduğuna görə dəyərlidir. Sakinlər təkcə yeni binaları deyil, həm də qorunan ağacları, abadlaşdırılmış həyətləri, əlçatan piyada yollarını, işləyən kommunal şəbəkələri və aydın qərar qəbuletmə qaydalarını görmək istəyirlər. Strateji sənədlər ahəngdar şəhər mühiti vəd edirsə, hər bir yeni layihənin bu məqsədə uyğunluğu qiymətləndirilməlidir.

Əsas sual tikintinin ictimai dəyərini kimin müəyyən etməsidir. Yalnız investor, memar və ya icazə verən orqan kifayət deyil. Müstəqil ekspertlər tərəfindən nəqliyyat yükü, ətraf mühitə təsirləri, kommunal şəbəkələrin vəziyyəti, tarixi ətraf mühitə təsiri və ərazidə sosial imkanların mövcudluğu qiymətləndirməyə ehtiyac var. Bu qiymətləndirmələrin nəticələri son qərar verilməzdən əvvəl ictimaiyyətə açıqlanmalı və sakinlər şərhlərini təqdim etmək və əsaslandırılmış cavablar almaq üçün real imkana malik olmalıdırlar. Həmçinin yalnız ilkin tikinti xərclərini deyil, həm də uzunmüddətli xərcləri qiymətləndirmək lazımdır: əlavə tıxac, kommunal xidmətlərin genişləndirilməsi zərurəti, ictimai məkanların saxlanılması və yaşıl sahələrin itirilməsinin nəticələri vacibdir. Bu, biznes üçün maneə deyil, mənfəətin ətraf mühitin pozulması hesabına əldə edilmədiyi sivil bazarın vəziyyətidir.

Şəhər təkcə torpağa sahib olanlara, tikintiyə maliyyə ayıranlara və ya icazə verənlərə məxsus deyil. Bu, həm də hər gün küçələrində gəzənlərə, uşaqlarını burada böyüdənlərə, həyətlərindəki ağaclara baxanlara, köhnə bir evdə yaşayanlara məxsusdur. İnkişafın əsl göstəricisi şəhər ərazisində istifadə edilən beton miqdarı deyil, bütün tikinti işləri başa çatdıqdan sonra insanlar üçün qalan sahənin keyfiyyətidir. Azərbaycanın müasir memarlıq, investisiya və paytaxtının yenilənməsi üçün səy göstərmək hüququ var, lakin bu məqsədlər yaşıl sahələrin, tarixi yaddaşın və küçələrin insan miqyasının qorunması ilə ziddiyyət təşkil etmir. Əksinə, məhz bu kombinasiya yetkin şəhərsalma siyasətini sadə kvadrat metr uğrunda yarışdan fərqləndirir. Şəhər sonsuz tikintiyə uyğunlaşan insanlar üçün deyil, insanlar üçün tikilməlidir.