Boşansalar, alimenti kim ödəyəcək? İrəvan seçim qarşısında

Ermənistanla Rusiya arasındakı münasibətlər, bəlkə də, postsovet tarixində ən çətin dövrünü yaşayır. 

Rusiya Prezidenti Vladimir Putinin 9 may 2026-cı il tarixli rezonans doğuran bəyanatı geniş ictimai və ekspert müzakirələrinin katalizatoru oldu.

İrəvanın Qərblə yaxınlaşmaq istəyi və Avropaya inteqrasiya perspektivləri ilə bağlı şərh verən Rusiya lideri birbaşa Ermənistan hakimiyyətini geosiyasi və iqtisadi vektorlarını müəyyən etməyə çağırdı. Putinin sözlərinə görə, Ermənistan vətəndaşlarının rəyini müəyyən etmək üçün referendum keçirmək məntiqli olardı: onlar Avropa İttifaqına qoşulmaq, yoxsa Avrasiya İqtisadi Birliyində (Aİİ) qalmaq istəyirlər. Rusiya prezidenti vurğuladı ki, Moskvanın erməni xalqının seçiminə mane olmaq niyyəti yoxdur. O bildirib ki, cəmiyyət Avropa yoluna səs verərsə, Rusiya müvafiq nəticələr çıxaracaq və "mülayim, ağıllı və qarşılıqlı faydalı boşanma"ya hazır olacaq.

Bu "sivil boşanma" ritorikası Ermənistanın uzun müddətdir davam edən balanslaşdırma siyasətinə faktiki olaraq son qoyur. İrəvan hazırda iki uyğunsuz gömrük və iqtisadi blok arasında seçim etmək dilemması ilə üzləşir. Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyan artıq bu açıqlamaya cavab olaraq "boşanma" terminini rədd edib və referendumun yalnız "obyektiv ehtiyac" olduqda keçiriləcəyini bildirib.

Avropa İttifaqı Ermənistan üçün hələlik nə təhlükəsizlik baxımından Rusiyanı əvəz edə bilir, nə də iqtisadi baxımdan eyni miqyasda bazar və subsidiyalar təqdim edir. Brüssel siyasi dəstək göstərə bilər, lakin Ermənistanın enerji, logistika və əmək bazarı problemlərini qısa müddətdə kompensasiya etmək imkanları məhduddur.

Digər mühüm məqam isə ondan ibarətdir ki, Ermənistanın Aİ-yə tamhüquqlu inteqrasiyası yaxın perspektivdə real görünmür. Hətta Avropa yönümlü siyasi qərar qəbul olunsa belə, bu proses uzun illər tələb edəcək. Bu müddətdə isə Ermənistan həm Rusiya bazarını itirmək, həm də Qərbdən gözlədiyi sürətli iqtisadi dividendləri ala bilməmək riski ilə üzləşə bilər. Başqa sözlə, İrəvan keçid dövrünün sosial və iqtisadi sarsıntılarını idarə etməyə hazır görünmür.

Buna baxmayaraq, sual qalır: boşanma olarsa, "alimenti" kim ödəyəcək? Yəni Ermənistan praktikada belə bir ssenariyə hazırdırmı? Rusiya bazarına dərin inteqrasiya olunmuş və Rusiya enerjisindən kritik dərəcədə asılı olan ölkə iqtisadiyyatı ənənəvi əlaqələrin pozulmasından sağ çıxa biləcəkmi? Avropanın bu böyük itkiləri kompensasiya edə biləcəyinə dair ümidlər nə dərəcədə realdır?

Bu məsələyə yalnız Ermənistanın öz maraqları baxımından deyil, həm də Rusiya Federasiyasının perspektivindən yanaşılmalıdır. Kreml liderinin məntiqini anlamaq lazımdır. Ukraynadakı genişmiqyaslı hərbi münaqişə dövründə siyasi palitra rənglərin çoxluğundan deyil, yalnız qara və ağ rəngə çevrildiyi zaman dəyişdi. Prinsip sadədir: Rusiyanın düşmənləri onun dostu ola bilməz. Rusiya liderinin sözlərinə görə, Moskvaya açıq şəkildə qarşı çıxan dövlətlərin Rusiyanın strateji tərəfdaşı olan Ermənistanın yaxın dostu olma ehtimalı daha azdır. Rusiyanın tələbinin arxasında duran məntiq məhz budur. Ermənistan öz nəticələrini çıxarmalıdır və seçim qaçılmazdır.

2017-ci ildə Ermənistan hər iki yanaşmanı uğurla birləşdirə bildi. Amma o vaxt müharibə yox idi. Gərginlik, gərgin geosiyasi vəziyyət və Rusiya, Avropa İttifaqı və NATO arasında mürəkkəb münasibətlər var idi. Amma indi tamamilə aydındır ki, əllidən çox ölkə Rusiyaya qarşı bu və ya digər şəkildə, dolayı yolla mübarizə aparır.

Əgər münasibətlər pozularsa, Ermənistan əvvəlcə enerji təhlükəsizliyi ilə bağlı iqtisadi ziyana məruz qalar. Çünki İrəvan Rusiya qazı və nüvə yanacağı tədarükündən çox asılıdır. Növbəti addım olaraq ərzaq təhlükəsizliyi təhlükəyə atılır. Ermənistan özünü Aİİ-dən başqa mənbələrdən əsas mallarla təmin edə biləcəkmi? Bu, böyük sualdır. Əlbəttə ki, strateji məqsədlər və dəqiq müəyyən edilmiş diplomatik strategiya olmadan bu mümkün deyil.

Növbəti sahə bank sektoru və bütövlükdə Ermənistanın maliyyə sistemidir. Sirr deyil ki, Ermənistanın bank sistemindəki maliyyə kapitalının yarıdan çoxu Rusiya mənşəlidir. Və münasibətlər kəsilərsə, Ermənistan ciddi maliyyə təhdidlərindən və iqtisadi sarsıntılardan qaça bilməyəcək.

Ermənistan əmək miqrantlarının əksəriyyəti Rusiyada yerləşir. Bu fenomenin sosial aspektini qiymətləndirməmək olmaz: Rusiyadan şəxsi köçürmələr şəklində ölkəyə daxil olan məbləğlər və kapital Ermənistanda minlərlə, bəlkə də yüz minlərlə ailəni sözün əsl mənasında dəstəkləyir.

Tikinti kimi digər sektorlar da zərər görəcək, çünki hələ də tikinti materiallarının əksəriyyəti Rusiyadan alınır. Kənd təsərrüfatı ciddi şəkildə təsirlənə bilər. Ermənistan kənd təsərrüfatı məhsullarının 80%-dən çoxunu Rusiya bazarına ixrac edir. Və bu, yalnız xammal deyil. Buraya güllər və yüksək əlavə dəyərə malik müxtəlif hazır qida məhsulları daxildir. 

Avropa İttifaqı bu iqtisadi zərbəni yalnız vədlərlə yumşalda bilərlər. Bu gün Avropa hətta Rusiyanın enerji ehtiyatlarından imtina etdikdən sonra yaranan enerji böhranı və təhlükəsizliklə bağlı öz problemlərini belə həll edə bilmir. Zəmanətli enerji təhlükəsizliyi olmadan iqtisadiyyatın heç bir sektoru rahat fəaliyyət göstərə bilməz.

Mövcud proseslər göstərir ki, Ermənistan-Rusiya münasibətləri artıq taktiki narazılıq mərhələsini keçərək strateji etimad böhranına daxil olub. Bununla yanaşı, Moskva hələlik İrəvanla münasibətləri tam qoparmaq niyyətində deyil. Kreml Cənubi Qafqazda təsir imkanlarını qorumağa çalışır və Ermənistanın tam şəkildə Qərb orbitinə keçməsini regional balans üçün təhlükə hesab edir.

Nəticə etibarilə, Ermənistan hazırda tarixi seçim qarşısındadır. Lakin bu seçim təhlükəsizlik reallıqları ilə müəyyən olunacaq. Əgər "sivil boşanma" baş verərsə, ən ağır "aliment"i məhz Ermənistan iqtisadiyyatı və sosial sistemi ödəməli olacaq. 

Ağarza Elçinoğlu