Böyük ideallardan ucuz məşhurluğa

Lalə Mehralı

Bizim bir çoxumuzun nə zamansa, bəzilərimizin elə indi də böyük idealları olub. Əksəriyyətimiz o idealları yaşatmaq, gerçəkləşdirmək üçün çalışmışıq. Canımızı dişimizə keçirmişik, gecə-gündüz bu barədə fikirləşmişik, qazancımızı bu yolda xərcləmişik, idealımız reallaşsın deyə hər çətinliyə dözmüşük. Bizim hərbi, ədəbi, mədəni, siyasi tariximiz də böyük ideallar uğrunda yaşayan, bütün ömrünü buna həsr edən ədəblərlə, siyasətçilərlə, qələm adamları, mədəniyyət xadimləri ilə zəngindir.

Bir vaxtlar insanları yaşadan amallar vardı: kimsə elm üçün ömrünü verirdi, kimsə ədalət uğrunda mübarizə aparırdı, kimsə yazdığı bir cümlənin, yaratdığı bir əsərin illər sonra insanlara mayak olacağına inanaraq yaşayırdı ömrünü. O insanlar özünü sübut etmək üçün, məşhur olmaq üçün deyil, tarixdə faydalı iz buraxmaq, bəşəriyyətə layiqli miras qoymaq üçün yaşayırdı.

İndi vəziyyət başqa cürdür. Daha insanın nə etdiyi, insanlığa hansı fayda verdiyi önəmsənilmir. Xidmətləri, xalqa, elmə, mədəniyyətə verdiyi faydalar yox, sosial şəbəkəsində onu neçə nəfərin izlədiyi önəm daşıyır. Daha dəyərin tərkibi, ölçüsü dəyişib: indi dəyər kitablarla, fikirlərlə, kəşflərlə, ixtiralarla, əməllərlə deyil, baxış sayı, bəyənmə və paylaşım rəqəmləri ilə hesablanır.

Məşhur olmaq arzusu hər insanın təbiətində var. İnsan varlığını sübut etmək, görünmək, tanınmaq, qəbul edilmək istəyir. Kimisi bunu dəyərlərindən uzaqlaşmadan da edə bilir, o məşhurluğunu elə, mədəniyyətə fayda verməklə, xalqa xidmət üçün istifadə edir. Amma təhlükə ondadır ki, bəzi insanlar tanınmaq üçün öz dəyərlərindən imtina etməyə başlayırlar. Onlar social şəbəkədə özlərinin inikasını yaradır, sonra o inika üstündə onu izləyən kütlə üçün olmayan, saxta bir obraz qururlar. Nə yediyini, nə geydiyini, harada dincəldiyini hərisliklə gözləyən kütləyə olmayan bir həyat izlədirlər.

Məşhurluq sehirli güzgüyə bənzəyir, həm də boy güzgüsünə. O güzgü insanın içində olanı böyüdür, görünməyən yanlarını da aşkara çıxarır, bütün çılpaqlığı ilə milyonlara göstərir. Əgər sənin içində dəyər, müqəddəs hesab etdiyin idealların varsa, onu daha çox insana çatdırır, sənin amallarını, ideallarını tanıyır insanlar, sən məşhurluğunla fayda vermis olursan. Yox, əgər içində boşluq varsa, o boy güzgüsü həmin boşluğu milyonların qarşısına çıxarır: heç bir amalı olmayan, dəyəri olmayan o insanlar beləcə məşhur olmadımı?

Ən acınacaqlısı isə budur ki, bir çox halda insanlar məşhurlaşdıqca istiqamətlərini, kimliklərini, şəxsiyyətlərini itirirlər. Bunu onlardan sosial şəbəkə alqoritmləri tələb edir: oynamalı, açıq-saçıq hərəkətlər nümayiş etdirməli, ədəbsiz tərkibdə paylaşımlar etməlidir ki, məşhurluğa qovuşa bilsin. Əvvəlcə bunu trendə düşə bilmək, diqqət qazanmaq üçün edirlər, amma zamanla bu davranış onların kimliyinə çevrilir. Biz sosial şəbəkədə məşhurlaşan çox nümunə görmüşük ki, əvvəl və sonrası bir-biri ilə təzad təşkil edib, məşhurlaşdıqdan sonra əvvəlki insan olmayıb. İstədiklərini əldə ediblər, hamı onları tanıyır, maddi imkanları, qazancları da normaldır, amma daha o adam deyillər. Abrı, həyanı məşhurluğa qurban vermək onların öz seçimi olub. Onlar üçün əhəmiyyətli olan yeganə amil bir paylaşımın yaratdığı səs-küy, tanınmaq və diqqət mərkəzində olmaq istəyidir.

Bəzən bunu indiki nəslin çatışmazlığı, seçimi kimi qələmə verirlər. Amma məncə bu, təkcə bir nəslin seçimi məsələsi deyil. Bu, həm də böyüklərin yaratdığı mühitin, ailənin, təhsilin, medianın və cəmiyyətin dəyərlərə münasibətinin nəticəsidir. Bizim bir çoxumuz övladımızı tərbiyə etmək məsələsində sinifdə qaldıq. Uşağa zəhmətin, dürüstlüyün, biliyin və məsuliyyətin əhəmiyyətini öyrətmədik, sonra onlardan böyük ideallar gözlədik. Özümüz uğuru yalnız pul, şöhrət və görünüşlə ölçürüksə, tərəzidə ədəbi, mənəviyyatı ağır gələnə deyil, maddi imkanı ağır gələnə hörmət göstəririksə, məclisin başında oturmağa alimi, müəllimi, ədibi yox, bayağı mahnısı trendə düşən arxası şar müğənnini buyur ediriksə, gələcək nəsildən başqa bir dəyər sistemi gözləməyimiz nə qədər gülməlidir, elə deyil?

Böyük ideallar insanı ucaldırdı, ucuz məşhurluq insanı öz dəyərlərindən uzaqlaşdırır. Çünki tanınmaqla qiymətli olmaq eyni şey deyil. Tarixdə qalanlar ən çox görünənlər deyil, bəşəriyyətə ən çox fayda verənlərdir. Tanınmaq, özünü ifadə etmək, diqqət çəkmək öz-özlüyündə qüsur deyil, ancaq bütün bunlar insanın məqsədinə çevriləndə, ucuz şöhrət qiymətli məzmunu əvəz edəndə, görünmək yaratmaqdan üstün tutulanda, bax, problem onda başlayır.

Yazı Azərbaycan Respublikasının Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyi ilə “ informasiya və kommunikasiya texnologiyalarının inkişaf etdirilməsi” istiqaməti çərçivəsində hazırlanıb