Cəlaloğlu: Hadisələr bir qədər də inkişaf etsə, İranın parçalanması gündəmə gələcək

ADP sədri deyir ki, hələlik İranda baş verən proseslərin inkişafı xarici güclərin, xüsusilə ABŞ-ın mövqeyindən, həmçinin Türkiyə və Azərbaycanın bu məsələdə milli maraqlarını nə dərəcədə ön plana çəkməsindən asılı olacaq

İran İslam Respublikasında milli valyutanın devalvasiyası ilə başlayan kütləvi etiraz aksiyalarında artıq siyasi tələblər də səsləndirilir. Xalq mövcud rejimin dəyişdirilməsi tələbini irəli sürür. Bəzi siyasətçilər bu aksiyaların gec-tez İrandakı teokratik rejimin çökməsinə səbəb olacağını iddia edirlər. Hətta İranın parçalanma təhlükəsi ilə üzləşdiyini deyənlər də var.

Azərbaycan Demokrat Partiyasının (ADP) sədri Sərdar Cəlaloğlunun İranda baş verənlərlə bağlı “Reytinq” qəzetinə müsahibəsində səsləndirdiyi fikirlər də maraq doğurur:

- Ceffersonun məşhur bir sözü var: hər bir insan nəsli bir inqilabı yaşamağa məhkumdur. Bunun mənası odur ki, istənilən cəmiyyətdə təxminən 50 ildən bir ciddi ictimai-siyasi hadisələrin baş verməsi vacib və ya gözləniləndir. Elmdə bunu bəzən nəsillərarası konflikt, bəzən də inkişafın dalğavari xarakteri ilə izah edirlər. Hətta tənəzzüllə tərəqqinin bir-birini əvəzləməsi kimi də şərh olunur. Bunu Allahın insan cəmiyyətinə müdaxiləsi sayanlar da var. Yəni alimlər Ceffersonun dediklərini müxtəlif aspektlərdən izah edirlər.

İranda baş verənlər, əslində, nəsillərarası konfliktin meydana çıxmasından qaynaqlanır. Artıq İslam İnqilabından sonra 47 ildir ki, İran eyni ideologiya, dəyərlər və prinsiplərlə idarə olunur. Bu gün İranda 50 yaşına qədər olan insanlar İslam İnqilabını yaşamayıblar. Başqa sözlə, ölkə əhalisinin təxminən 90 faizi bu inqilabı yalnız qəzet və kitablardan tanıyır, onun birbaşa iştirakçıları deyillər. İnqilabın əsas ideoloji daşıyıcıları artıq həyatda deyillər. Bu baxımdan yeni nəsil üçün İslam İnqilabının şüarları yad görünür. Əsas məsələ də məhz budur. Dərin təhlil etsək görərik ki, hazırda rəsmi şəkildə icra edilən ideoloji sistem və müdafiə olunan dəyərlər yeni nəsil üçün demək olar ki, yad xarakter daşıyır.

- Demək istəyirsiniz ki, indiki İran etirazları İslam İnqilabının dəyərlərinin yeni nəsil üçün yad olmasının göstəricisidir?

- Bəli. Bunun əlamətlərini aydın şəkildə görürük. Bundan əvvəl İranda insanlar hicaba qarşı etiraz edirdilər, onu taxmaq istəmirdilər. Halbuki şah dövründə şahın özü rəsmi şəkildə hicabı və çadranı qadağan etmişdi. Bu yeniliklər “Ağ inqilab” kontekstində qiymətləndirilirdi.

Bizdə də 1930-cu illərdə SSRİ mədəni inqilab çərçivəsində milli və dini geyimlərə qarşı mübarizə aparırdı. Türkiyədə də paltar qanunu cəmiyyətin zahirən dəyişdiyini göstərmək üçün qəbul olunmuşdu. Guya geyim insanları geriyə aparırdı. İndi isə əks proses müşahidə olunur: İranda insanlar bu cür geyinmək və bu formada yaşamaq istəmirlər.

Bu məsələnin bir tərəfidir. Digər tərəfdən isə ideoloji cəmiyyətlərin böhrandan qaçması mümkün deyil. Əgər ideologiya dəyişmirsə, dünyada baş verən yeniliklər onunla təbii şəkildə ziddiyyət yaradır. Bu ziddiyyətlər isə inqilablara gətirib çıxarır. Məncə, İranda baş verənlərin əsas dərin səbəbləri nəsillərarası ziddiyyət, ideoloji cəmiyyətlərin islahatlara getməməsi və gedə bilməməsidir. Amma belə hallarda insanların küçələrə çıxması üçün konkret, müxtəlif səbəblər ortaya çıxır.

- İndiki halda İranda bunun əsas səbəbi nədir?

- Xuzistanda ərəblər son günlər su çatışmazlığına görə etiraz edirdilər. Bəlucistanda başqa səbəblər var idi. Bəzi bölgələrdə hicaba qarşı çıxışlar oldu. Hazırda isə ölkə üzrə rialın devalvasiyası və iqtisadi vəziyyətin pisləşməsi insanları küçələrə çıxarıb. Amma bunların hamısı formal səbəblərdir. Dərin səbəb İran cəmiyyətində dəyişikliklərin qarşısının süni şəkildə alınmasıdır.

Təbiətdə iki proses var: dəyişmə və təkrarlanma. Təkrarlanma ölümə, dəyişmə isə həyata xasdır. Dəyişməyən ölkələr “ölür”. Ölüm isə zorakılıq, çaxnaşma, üsyan, cinayətkarlıq deməkdir.

- İranda müxtəlif xalqların yaşaması bu proseslərə necə təsir göstərir?

- İran monomillət deyil, burada ciddi milli fərqlər var. Bu xalqların bir hissəsi qonşu ölkələrdə də yaşayır. Məsələn, bəlucların bir hissəsi Pakistanda, Xuzistandakı ərəblərin bir hissəsi İraqda yaşayır. Cənubi Azərbaycandakı azərbaycanlı türklərin bir hissəsi isə Şimali Azərbaycandadır. Bu amil xalqların milli hisslərini və birləşmək arzularını gücləndirir.

Digər mühüm məqam İran rejiminin dünya təhlükəsizliyinə təhdid yaratmasıdır. ABŞ və İsrailin İrana münasibətinin səbəbi də buradan qaynaqlanır. İran Rusiya və Çinlə ciddi əməkdaşlıq edir və bu dövlətlər qlobal siyasətdə ABŞ-ın əsas rəqibləridir. Bu baxımdan Çinə və Rusiyaya təsir göstərmək üçün ilk zərbə İrana vurulur.

Eyni zamanda, İran daxili çatışmazlıqları ört-basdır etmək və konservativ sistemi qorumaq üçün xaricdə təxribatçı addımlar atır. Vaxtilə SSRİ-nin etdiyi kimi. İran Yaxın Şərqdə - Yəməndə, Livanda, İraqda, Suriyada və digər ölkələrdə dəstəklədiyi qruplar vasitəsilə destabilizasiya yaradır. Husilər, HƏMAS kimi qüvvələr bu siyasətin nəticəsidir. Bu da dünya təhlükəsizliyi üçün ciddi problemdir.

- Bəs proseslər bundan sonra hansı istiqamətdə inkişaf edə bilər?

- Məncə, indiki hadisələr əvvəlki hicab etirazlarının davamıdır, sadəcə, həm miqyası, həm də şüarları dəyişib. Artıq rejimin tam dəyişməsi, minimum halda isə dini lider Seyid Əli Xamnəinin getməsi tələb olunur. İranda dəyişikliklərin tədricən daha radikal müstəviyə keçməsi müşahidə edilir.

Hadisələr bir qədər də inkişaf etsə, İranın parçalanması, ölkə daxilində yaşayan böyük xalqların dövlət qurmaq məsələsi gündəmə gələ bilər. Hələlik proseslərin taleyi xarici güclərin, xüsusən ABŞ-ın mövqeyindən, eləcə də Türkiyə və Azərbaycanın bu məsələdə milli maraqlarını nə qədər önə çəkməsindən asılı olacaq.

Əgər etirazlar bu dəfə də qanla yatırılarsa, növbəti mərhələ İran rejiminin yaşamasına imkan verməyəcək. Vaxtilə Lenin feodal-burjua inqilabını Oktyabr inqilabının böyük məşqi adlandırırdı. Bu gün İranda baş verənlər də mövcud rejimin dağılmasının bir növ məşqidir. Buradan nəticələr çıxarılacaq və gələcək etirazlarda istifadə olunacaq. Proseslərin sürətlə məntiqi sonluğa çatmamasının əsas səbəblərindən biri təşkilatlanmanın olmaması və əhalinin siyasi şüur səviyyəsinin aşağı olmasıdır. Əgər rejimi əvəz edə biləcək real siyasi qüvvə ortaya çıxsaydı, məncə, bu dəyişiklik çoxdan baş vermişdi.

Nemət ORUCOV

Reyting.az