Doğrunu yanlışdan ayıran güc

Savadlılıq insanın ən güclü sərvətidir

İnsan dünyaya göz açdığı gündən etibarən öyrənməyə başlayır. İlk söz, ilk hərf, ilk kitab, ilk sual... Zaman keçdikcə bu kiçik addımlar insanın dünyagörüşünü formalaşdırır. Lakin savadlı olmaq yalnız əlifbanı bilmək, mətni oxumaq və öz fikrini yazılı şəkildə ifadə etməkdən ibarət deyil. Savadlılıq məlumatı anlamaq, onu təhlil etmək, doğru ilə yanlışı ayırmaq və əldə etdiyi bilikdən düzgün istifadə etmək bacarığıdır.

Bu gün informasiya həyatımızın ayrılmaz hissəsinə çevrilib. Telefon ekranında bir neçə saniyə ərzində yüzlərlə xəbər, fikir və məlumat qarşımıza çıxır. Belə bir dövrdə savadlı insan olmaq daha böyük əhəmiyyət daşıyır. Çünki əsas məsələ artıq məlumatı tapmaq deyil, hansı məlumatın doğru olduğunu müəyyənləşdirməkdir.

Savadlı insan kimdir?

Savadlı insan çox kitab oxuyan və çox söz bilən şəxsdən daha geniş anlayışdır. Savadlı insan eşitdiyi hər məlumatı düşünmədən qəbul etmir. Sual verir, araşdırır, müqayisə edir və nəticə çıxarır. O, öz fikrini başqasına hörmətlə çatdıra bilir. Bilmədiyi məsələni etiraf etməkdən çəkinmir. Yeni bilik əldə etməyə həmişə açıq olur.

Əsl savadlılıq həm də insanın gündəlik həyatında özünü göstərir. Məsələn, hər hansı müqaviləni imzalamazdan əvvəl onun şərtlərini oxumaq, bank əməliyyatlarını başa düşmək, sağlamlıqla bağlı məlumatın mənbəyini yoxlamaq, sosial şəbəkədə yayılan xəbərin həqiqiliyini araşdırmaq da savadlılığın göstəricilərindəndir.

Savadlılığın başlanğıcı...

Savadlılığın təməlində oxumaq dayanır. Məlumdur ki, kitab insanın qarşısında yeni dünyalar açır, söz ehtiyatını zənginləşdirir, düşüncə sərhədlərini genişləndirir. Müxtəlif mövzularda oxuyan insan hadisələrə yalnız bir tərəfdən deyil, fərqli baxışlardan yanaşmağı öyrənir.

Ancaq müasir dövrdə oxumaq anlayışı da dəyişib. İnsan yalnız kitab deyil, xəbər, elmi məqalə, elektron sənəd, statistik məlumat və müxtəlif rəqəmsal mənbələrlə də işləyir. Buna görə müasir savadlılıq ənənəvi oxu-yazı bacarıqları ilə yanaşı, media və rəqəmsal savadlılığı da əhatə edir.

Savadlılıq yalnız məktəbdə formalaşmır

Savadlılığın əsasları məktəbdə qoyulur. Uşaq burada oxumağı, yazmağı, hesablamağı və müxtəlif elmlərin əsaslarını öyrənir. Lakin savadlılığın inkişafı məktəbi bitirməklə başa çatmır. İnsan ömrünün sonuna qədər öyrənə bilər. Yeni dil öyrənmək, kitab oxumaq, peşə bacarıqlarını artırmaq, texnologiyaları mənimsəmək, dünyada baş verən prosesləri izləmək insanın intellektual inkişafına xidmət edir. Başqa sözlə, savadlılıq sonu olan yol deyil, ömürboyu davam edən prosesdir.

Savadlı cəmiyyət - güclü cəmiyyət

Bir ölkənin inkişafını yalnız iqtisadi göstəricilərlə ölçmək mümkün deyil. Cəmiyyətin təhsil və savadlılıq səviyyəsi də onun gələcəyini müəyyən edən əsas amillərdəndir. Savadlı cəmiyyət hüquqlarını və məsuliyyətlərini bilən, qanunlara hörmət edən, sağlam düşünən, ictimai proseslərdə daha şüurlu iştirak edən insanlardan formalaşır.

Belə cəmiyyətdə insanlar problemlərə emosiyadan daha çox məntiqlə yanaşmağa, fərqli fikirlərə hörmət etməyə və müzakirə yolu ilə nəticəyə gəlməyə meyilli olurlar.

“İnsanlar, planet və rifah naminə savadlılıq”

Yeri gəlmişkən, sentyabrın 8-i Beynəlxalq Savadlılıq Günüdür. UNESCO tərəfindən 1967-ci ildən qeyd olunan bu əlamətdar günün məqsədi savadlılığın insanlar, icmalar və ümumilikdə cəmiyyət üçün faydasına diqqəti cəlb etməkdir. UNESCO-nun saytında qeyd olunan məlumata əsasən, bu il Beynəlxalq Savadlılıq Günü “İnsanlar, planet və rifah naminə savadlılıq” devizi altında qeyd olunur.

Qeyd edək ki, Azərbaycanda təhsilə dövlət qayğısı ildən-ilə artır. Bu qayğının nəticəsidir ki, indi ölkəmizdə savadlılıq yüz faiz təmin olunub. Hazırda Azərbaycanda təhsil sistemində beynəlxalq standartlara uyğun fundamental islahatlar aparılır, təhsilin bütün pillələri üzrə dövlət proqramları uğurla həyata keçirilir. Təhsilimizin milli, ümumbəşəri dəyərlər, demokratik, dünyəvi prinsiplər əsasında inkişafına geniş imkanlar yaradılıb.

Bir çox ölkələrin nəzərəçarpacaq uğurlarına baxmayaraq, UNESCO-nun məlumatlarına görə, dünyada 759 milyon yaşlı (onlardan 102 milyonu 15-24 yaşlı gənclərdir) hələ də savadlılığın əsas vərdişlərindən məhrumdur. Uşaq və yeniyetmələrin hər on nəfərindən altısı (617 milyon) oxuma və saymaq vərdişlərinin minimal səviyyələrinə çata bilmir. Təxminən 267 milyon uşaq məktəbə getmir.

Özünə xüsusi diqqət tələb edən obyektlər, ilk növbədə, məktəbdən kənarda qalan qadınlar və qızlar arasında savadlılığın yayılması proqramlarının genişləndirilməsinə ciddi ehtiyac var. Kişilərin və oğlanların keyfiyyətli təhsil almaq imkanlarından məhrum olduqları yerlərə də xüsusi diqqət ayrılmalıdır. Ona görə də bügünkü tarix mövcud problemlərin yeni həll yollarını təklif etməklə, gələcəkdə savadlılıq səviyyəsinin yüksəlməsinə nail olmaq üçün meydandır.

Yeganə BAYRAMOVA