Dünya qaz bazarı: Azərbaycan üçün yeni imkanlar

Müasir dünya təbii qaz bazarı son illərdə ciddi transformasiya mərhələsinə daxil olub. Enerji təhlükəsizliyi məsələləri, geosiyasi risklər, LNG (mayeləşdirilmiş təbii qaz) ticarətinin sürətli inkişafı və yaşıl enerji keçidi qlobal qaz bazarının strukturunu dəyişdirir. Xüsusilə Rusiya–Ukrayna müharibəsindən sonra Avropada enerji siyasəti yenidən formalaşıb və alternativ təchizatçılara tələbat artıb. Bu kontekstdə Azərbaycan Avropanın enerji təhlükəsizliyində mühüm aktora çevrilib.

Azərbaycanın qaz ixracının əsas mənbəyi Xəzər dənizində yerləşən Şahdəniz yatağıdır. Bu yatağın ikinci mərhələsinin istismarı ilə ixrac həcmləri əhəmiyyətli dərəcədə artıb. Son illərdə Azərbaycanın ümumi qaz ixracı təxminən 25 milyard kubmetr (bcm) səviyyəsində formalaşıb. Bunun təxminən yarıdan çoxu Avropa bazarına yönəlir. Avropaya qaz tədarükü əsasən Cənub Qaz Dəhlizi vasitəsilə həyata keçirilir. Cənub Qaz Dəhlizi üç əsas seqmentdən ibarətdir: Cənubi Qafqaz Boru Kəməri, Trans-Anadolu Boru Kəməri, Trans-Adriatik Boru Kəməri. Bu marşrut vasitəsilə Azərbaycan qazı İtaliya, Yunanıstan, Bolqarıstan, Rumıniya və Macarıstan daxil olmaqla bir sıra ölkələrə çatdırılır.

2022-ci ildə Azərbaycan ilə Avropa Komissiyası arasında imzalanmış enerji tərəfdaşlığı sənədi qaz ixracının 2027-ci ilə qədər artırılmasını nəzərdə tutur. Hədəf Avropaya illik tədarükün təxminən 20 milyard kub metrə çatdırılmasıdır.

Qaz qiymətləri son illərdə yüksək dəyişkənlik nümayiş etdirib. Xüsusilə Avropada əsas göstərici hesab olunan Title Transfer Facility (TTF) indeksində kəskin artım və enişlər müşahidə olunub. Qiymətlərə təsir edən əsas faktorlar bunlardır: geosiyasi risklər, LNG təchizatı və qlobal daşınma imkanları, mövsümi tələbat (xüsusilə qış aylarında), anbar səviyyələri, neft qiymətləri ilə indeksləşmə.

Qlobal miqyasda LNG ticarətinin artması bazarı daha çevik və rəqabətli edib. ABŞ və Qatar kimi iri LNG ixracatçıları Avropa bazarında paylarını genişləndiriblər. Orta müddətli perspektivdə qaz qiymətlərinin əvvəlki pik səviyyələrə qayıtması ehtimalı aşağı qiymətləndirilir, lakin bazar hələ də geosiyasi hadisələrə həssas olaraq qalır. 2026–2027-ci illər üçün proqnozlar qiymətlərin nisbətən sabit, lakin dəyişkən diapazonda qalacağını göstərir.

Avropa enerji siyasətində əsas prioritetlər bunlardır: təchizatın diversifikasiyası, enerji təhlükəsizliyinin gücləndirilməsi, karbon emissiyalarının azaldılması. Avropa İttifaqı Rusiyadan qaz asılılığını minimuma endirməyə çalışır. Bu prosesdə Azərbaycan, ABŞ və digər alternativ təchizatçılar mühüm rol oynayır. Burada üç mümkün ssenari nəzərdən keçirilə bilər.

1-ci sabit keçid ssenarisi. Bu halda qaz “keçid yanacağı” kimi rolunu qoruyur, bərpa olunan enerji artarkən qaz elektrik sektorunda balanslaşdırıcı funksiyanı yerinə yetirir.

2-ci yüksək tələbat ssenarisi. Sənaye və enerji təhlükəsizliyi prioritetləri qaz tələbatını sabit saxlayır və ya artırır. Bu halda Azərbaycan kimi etibarlı boru kəməri təchizatçılarının rolu daha da güclənə bilər.

3-cü sürətli dekarbonizasiya ssenarisidir ki, bərpa olunan enerji, hidrogen və enerji səmərəliliyi tədbirləri qaz tələbatını uzunmüddətli perspektivdə azaldır.

Azərbaycan üçün əsas üstünlüklər etibarlı və sabit təchizatçı imicinin olması, strateji coğrafi mövqeyi, mövcud boru kəməri infrastrukturu və uzunmüddətli müqavilələrdir. Eyni zamanda ölkə qaz ixracı ilə paralel olaraq yaşıl enerji layihələrini də inkişaf etdirir. Bu yanaşma gələcəkdə həm qaz, həm də bərpa olunan enerji ixracı ilə balanslaşdırılmış enerji strategiyasını təmin edə bilər.

Müasir dünya qaz bazarı daha qlobal, daha rəqabətli və geosiyasi baxımdan daha həssas sistemə çevrilib. Avropanın enerji siyasətində baş verən dəyişikliklər Azərbaycanın strateji əhəmiyyətini artırıb. Qısa və orta müddətli perspektivdə qaz enerji balansında mühüm rol oynamağa davam edəcək. Uzunmüddətli dövrdə isə enerji keçidi prosesinin sürəti bazarın strukturunu müəyyən edən əsas faktor olacaq. Azərbaycan isə bu transformasiya mərhələsində həm regional, həm də qlobal enerji xəritəsində mövqeyini gücləndirmək imkanına malikdir.

Qarşıdakı onilliklər ərzində təbii qaz enerji təhlükəsizliyinin əsasını təşkil edəcək. Bu təhlükəsizliyin dayanıqlı olması üçün isə sərmayə və aydın siyasət təmin olunmalıdır. Azərbaycanın energetika naziri Pərviz Şahbazov Bakıda keçirilən Cənub Qaz Dəhlizi Məşvərət Şurası nazirlərinin 12-ci iclasında deyib ki, elektrik enerjisinə tələbat sürətlə artır və bu artımı etibarlı şəkildə dəstəkləyə bilən yeganə çevik resurs hələ də təbii qazdır. “Bu reallıq təbii qaza münasibətdə praqmatik qiymətləndirməni zəruri edir. Bu kontekstdə məsləhət şuraları təbii qaz, bərpaolunan enerji və şaxələndirilmiş enerji nəqli marşrutları üzrə əməkdaşlığı təşviq etməklə praktik həllər irəli sürür və bu platformanın əsasını formalaşdırır. Azərbaycan 2021-ci ildən bəri Avropaya təbii qaz tədarükünü 56 faizdən çox artırıb, Trans-Adriatik Qaz Kəmərinin (TAP) ötürmə gücü isə 1,2 milyard kubmetr genişləndirilib. Azərbaycan, həmçinin Suriya, Almaniya və Avstriyaya qaz tədarükünə başlayaraq təchizat şəbəkəsini Cənub-Şərqi Avropadan Yaxın Şərqə və Mərkəzi Avropaya qədər genişləndirib. Hazırda Azərbaycan qazı 10-u Avropa İttifaqına üzv olmaqla ümumilikdə 16 ölkəyə ixrac olunur”.

Müasir dünya təbii qaz bazarı enerji təhlükəsizliyi, geosiyasi risklər və yaşıl keçid (enerji transformasiyası) fonunda sürətlə dəyişir. Son illərdə qaz, xüsusilə də elektrik istehsalı və sənaye üçün əsas enerji mənbələrindən biri olaraq qalır. ABŞ son illərdə dünyanın ən böyük LNG ixracatçılarından biridir. Qatar – LNG sahəsində lider mövqedədir. Rusiya böyük ehtiyatlara malikdir və əsas boru kəməri təchizatçısıdır. Avstraliya Asiya bazarına əsas ixracatçıdır.

Dünya bazarında Çin sürətlə artan enerji tələbatına görə əsas qaz idxalçılarındandır. Yaponiya – LNG idxalında lider ölkələrdəndir. Almaniya enerji keçidi fonunda LNG terminallarını artırır.

Qazın qiymətləri mövsümi tələbatdan (xüsusilə qış aylarında), geosiyasi risklərdən, LNG təklif və daşıma imkanlarından, neft qiymətləri ilə əlaqədən asılıdır. Bunlarla yanaşı, qaz “keçid yanacağı” kimi qiymətləndirilir (kömürdən daha az karbon emissiyası yaradır). Bərpa olunan enerji mənbələrinin (külək, günəş) artması uzunmüddətli perspektivdə qaz tələbatını azalda bilər. Hidrogen və biometan kimi alternativ qaz növləri inkişaf etdirilir. Müasir qaz bazarında ümumi tendensiya ondan ibarətdir ki, daha qlobal və rəqabətli, LNG əsaslı və çevik, geosiyasi təsirlərə həssas, enerji transformasiyası ilə paralel dəyişən bir sistemdir.

Azərbaycan isə qaz hasilatını və ixracını artırmağa çalışır. bp şirkəti Şahdəniz yatağından əlavə digər yeni qaz mənbələrinin axtarışı üzrə işlər aparır. Bunu bp-nin Azərbaycan, Gürcüstan, Türkiyə regionunda hasilat üzrə vitse-prezidenti Stüart Şou Bakıda keçirilən Cənub Qaz Dəhlizi Məşvərət Şurasının 12-ci nazirlər iclasında çıxışında deyib: “Bu istiqamətdə əsas fəaliyyətlərdən biri də AÇG yatağındakı sərbəst təbii qaz ehtiyatlarının işlənməsidir. Bu ehtiyatların xeyli iri həcmdə - 4 trilyon kubfutadək olduğu düşünülür. Biz artıq Qərbi Çıraq platformasından ilk sərbəst təbii qaz hasilatı quyusunu qazmışıq və yaxın aylarda ilk qazın hasil olunacağını gözləyirik. Bu quyu həmçinin AÇG yatağındakı sərbəst təbii qaz ehtiyatlarının işlənməsi üzrə növbəti addımların müəyyənləşdirilməsi üçün mühüm qiymətləndirmə məlumatları təqdim edəcək”.

Şou bp-nin ötən il “Karabagh” və ADUA (Əşrəfi- Dan Ulduzu-Aypara) layihələrinə qoşulduğunu da xatırladıb: “Məqsəd Xəzərdə yeni neft və qaz yataqlarının və perspektiv strukturların kəşfiyyatı və işlənməsidir. SOCAR ilə birlikdə mövcud infrastrukturdan ən səmərəli şəkildə istifadə etməyə imkan verəcək işlənmə variantlarını qiymətləndiririk. Operator olaraq, bu layihələrin təhlükəsiz və səmərəli şəkildə irəli aparılması üçün qlobal təcrübəmizi və texnologiyalarımızı tətbiq edirik. İlk addım olaraq, hər iki layihə üzrə laylar haqqında daha ətraflı məlumat əldə etmək məqsədilə seysmik tədqiqat proqramları həyata keçiririk. Bu məlumatlar gələcək işlənmə konsepsiyalarının hazırlanması üçün çox əhəmiyyətli olacaq. Biz həmçinin Şəfəq-Asiman bloku üzrə qiymətləndirmə işlərini davam etdiririk və bunu artıq yeni tərəfdaşımız TPAO ilə birlikdə həyata keçiririk. Bu əməkdaşlıq layihəyə əlavə texniki və maliyyə imkanları gətirir. Bu isə perspektivli struktur üzrə işlərin sürətləndirilməsinə kömək edəcək”.

Mahir Həmzəoğlu