Gürcüstan İranın təsiri artında? RAKURS

Gürcü Arzusu hökuməti fəal şəkildə rusiyapərəst, çinpərəst və iranpərəst hisslərdə ittiham olunur. Bir çox alim və ekspert bu yanaşmanı, yumşaq desək, qeyri-kafi hesab etsə də, yenə də soruşmaq lazımdır: bu ittihamlar üçün hər hansı bir real əsas varmı? Əlbəttə ki, var.

Vaxtilə Qərb ölkələri tərəfindən fəal şəkildə dəstəklənən Gürcüstanın Rusiyaya qarşı praqmatik siyasəti mahiyyət etibarilə dəyişməz qalıb. Lakin dəyişən geosiyasi mühitdə bu, bəzi Qərb tərəfdaşları üçün qəbuledilməz hala gəlib, çünki Gürcüstan faktiki olaraq seçim etmək məcburiyyətində qalıb: ya Qərblə, ya da ona qarşı. Eyni şey Çinə, xüsusən də Çin investisiyalarına da aiddir. Hökumətin Qərbin maliyyələşdirməsi ilə Anakliya dərin su limanını tikmək cəhdi uğursuz oldu. Amerika və Avropa şirkətləri bu layihənin təcili geosiyasi və geostrateji əhəmiyyətinə baxmayaraq, onu həyata keçirmək istəmirdilər. Buna görə də, Çinin bu işdə iştirakı qismən sırf praqmatik idi.

İrana gəldikdə, Tehranın Tbilisiyə real təsiri barədə danışmaq hələ tezdir. Əksinə, iqtisadi əməkdaşlıq nisbətən minimal olduqda hansı təsirdən danışa biləcəyimiz bəlli deyil. Bundan əlavə, Gürcüstan ayətullah rejimindən qaçan İran diasporunun xeyli üzvünə ev sahibliyi edir. Onlar ölkədə dinc yaşamaqla yanaşı, həm də parlament binasının qarşısında fəal şəkildə etiraz aksiyaları keçirir, vətənlərində rejim dəyişikliyini və Şah hakimiyyətinin bərpasını dəstəkləyirlər. Son zamanlar bu etirazların aqressiv təbiətinə görə bəzi iştirakçılar ölkədən qovulub, digərləri isə qovulma təhlükəsi ilə üzləşirlər, lakin sistematik təqiblər ümumiyyətlə eşidilmir.

Yenə də, son zamanlar daha çox nəzərə çarpan tendensiyaları nəzərə alsaq, "Ayətullah İslamı" adlandırıla bilən radikal şiəliyin yayılmasını və ya ən azından daha açıq təzahürünü qeyd etmək lazımdır. Son bir neçə ay ərzində, ABŞ və İsrailin İrana qarşı hərbi kampaniyasının başlamasından bəri, tez-tez etnik azərbaycanlılardan ibarət müəyyən qruplar Tehrana dəstəklərini açıq şəkildə bəyan ediblər və Tbilisi və digər şəhərlərin küçələrində etiraz aksiyaları keçiriblər. Oxşar hadisələr əvvəllər də baş verib, lakin indi daha çox nəzərə çarpır və Gürcüstan cəmiyyəti onlara daha güclü reaksiya verir. Bu, xüsusilə cəmiyyətin Qərbyönümlü təbəqəsi üçün doğrudur, çünki onlar Gürcüstanın yalnız Rusiyanı strateji cəhətdən məğlub etmək siyasəti ilə deyil, həm də İranla oxşar qarşıdurmada iştirak etməli olduğuna inanırlar. Hökumət isə əksinə, bir daha praqmatik əsaslarla hərəkət etməyi və müdaxilədən çəkinməyi seçib.

İran İslam Respublikası tərəfindən təbliğ edilən dini və siyasi doktrinaya aid olan radikal şiəlik və ya "Ayətullah İslam" fenomeni xüsusi diqqətə layiqdir. Mövcud tədqiqatlara görə, əvvəllər demək olar ki, nəzərə alınmasa da, bu, Gürcüstanın Azərbaycan əhalisi arasında, xüsusən də Marneuli və ətraf ərazilərdə getdikcə daha çox nəzərə çarpır. Hətta ailələr daxilində dini fikir ayrılıqlarının baş verməsi halları məlumdur və İranda təbliğ edilən şiəlik versiyasına açıq şəkildə sadiq olduqlarını bildirən insanların sayı nəzərəçarpacaq dərəcədə artıb.

Müzakirə şiə dini icmasının bir hissəsinin İran İslam Respublikasına yönəlmiş siyasi və ideoloji şəbəkələrə çevrilməsi ilə bağlıdır. Bu prosesin əlamətlərinə İranla əlaqəli Əl-Mustafa Universitetinin fəaliyyəti, İran yönümlü dini təhsil, İranın Ali Liderinə sədaqətinin açıq şəkildə ifadə edilməsi və İsrail əleyhinə və Qərb əleyhinə siyasi səfərbərlik daxildir. Xüsusilə diqqət 2026-cı ilin fevral ayında Marneulidəki İmam Əli məscidində Əli Xameneiyə dəstək məqsədilə keçirilən xütbəyə və 2023-cü ildə Qəzza ilə həmrəylik mitinqinə yönəldilib. Mənbənin məlumatına görə, bu mitinq anti-Qərb, antisemit və HƏMAS tərəfdarı xarakter alıb.

Bir sıra gürcü siyasətçiləri və analitikləri bu hadisələri potensial milli təhlükəsizlik məsələsi kimi görürlər. İran təsiri dedikdə, onlar mütləq zorakı ekstremizm deyil, sabit dini, sosial, iqtisadi və siyasi təsir şəbəkələrinin yaradılması nəzərdə tutulur. Buna görə də, ümumiyyətlə "radikal şiəlik"dən deyil, İran ideoloji strukturlarının və ya "Ayətullah İslamının" təsiri altında şiə icmasının bir hissəsinin siyasiləşdirilməsindən danışmaq daha doğru olardı. Lakin mövcud məlumatlar bu fenomeni Gürcüstanın bütün şiə Azərbaycan əhalisi ilə eyniləşdirməyə imkan vermir: gürcü şiələrinin əksəriyyəti əsasən yerli sosial, iqtisadi, təhsil və vətəndaşlıq məsələlərinə diqqət yetirir. Buna görə də, dövlətin əsas vəzifəsi həm potensial xarici siyasi və dini şəbəkələri nəzarətdə saxlamaq, həm də Gürcüstanın ənənəvi şiə icmasının damğalanmasının qarşısını almaqdır.

Təəssüf ki, mövcud qiymətləndirmələri müstəqil şəkildə yoxlamaq çətindir: bu mövzu Gürcüstan təhlükəsizlik xidmətləri tərəfindən idarə olunur və müvafiq tədqiqatların çoxu məxfi saxlanılır. Buna baxmayaraq, məsələ təkcə mediada deyil, həm də ekspertlər və akademiklər arasında getdikcə daha çox müzakirə olunur.

Bu o deməkdirmi ki, Tehranın Gürcüstandakı təsiri artır və artıq təhlükə yaradır? Xeyr. Əksinə, baş verənlər bir daha Gürcüstanın geosiyasi mövqeyinin mürəkkəb təbiətini nümayiş etdirir. Uzun illərdir ki, Tbilisi müxtəlif güc mərkəzləri arasında manevr edir və bu siyasət, digərləri ilə yanaşı, Brüssel və Vaşinqton tərəfindən də dəstəklənir. Lakin indi bu cür manevrlər üçün məkan xeyli daralıb və ölkəyə qarşı tələblər daha sərtləşib.

Brüssel Gürcüstanın Rusiya ilə qarşıdurma siyasətində daha açıq şəkildə iştirakını tələb edir. Vaşinqton administrasiya dəyişikliyindən sonra əvvəlki yanaşmasından imtina edib və artıq onu Tbilisidə eyni intensivliklə təbliğ etmir, əksinə Gürcüstanın Tehranı məhdudlaşdırmaq siyasətində ən azı qismən iştirak etməsini gözləyir. İsrail nümayəndələri öz növbələrində dəfələrlə Tbilisidə Gürcüstanın "düzgün mövqe" tutmasını gözlədiklərini açıq şəkildə bildiriblər. Ölkənin çətin vəziyyətini anlayan Tehran Tbilisiyə bu cür addımlar barədə xəbərdarlıq edir.

Xüsusi hərbi əməliyyatdan əvvəl Gürcüstanın diplomatik münasibətlərin olmamasına baxmayaraq həm Rusiya, həm də İranla sabit münasibətləri var idi. Bu, xüsusilə təəccüblü deyildi, çünki Tbilisi xarici siyasətindən imtina etməyə məcbur deyildi. Buna görə də, bu gün Rusiyanın, Çinin və ya İranın "artmış təsirinin" və Gürcüstan hökumətinin müvafiq hisslərinin artması ilə bağlı danışıqların artmasının səbəbi, ilk növbədə, geosiyasi vəziyyətin özündə köklü dəyişiklikdədir. Dəyişən Gürcüstan siyasəti deyil, Gürcüstana qarşı qoyulan tələblərdir.

V.VƏLİLİ