İran Azərbaycanı: Stalin geri çəkilməyə məcbur olmuşdu

Tehranla Bakı arasında münasibətlərin kəskin şəkildə pisləşməsi İrandakı Azərbaycan icması məsələsini bir daha ön plana çıxarıb. Bu sual həmişə iki qonşu ölkə kəskin siyasi böhrana düşəndə ​​ortaya çıxır. Bu arada, bu məsələ SSRİ-nin dağılmasından çox əvvəl beynəlxalq gündəmdə idi.

Axar.az xəbər verir ki, bunu ermənipərəst rusiyalı politoloq Sergey Markedonov deyib.

“Səksən il əvvəl, Hitler əleyhinə koalisiyadakı müttəfiqlər müharibədən sonrakı dünya nizamının qurulmasına yanaşmalarında əhəmiyyətli dərəcədə fərqli mövqe səsləndirdikdə, İran soyuq müharibənin ilk mərkəzlərindən birinə çevrildi. 1945-1946-cı illərdə dünya liderliyi uğrunda əsas rəqiblərin siyasi rolları bugünkündən çox fərqli idi. Səksən il əvvəl Qərb müttəfiqlərinin uğuru onlarda başgicəllənmə yaratdı və bu, sonradan onlar üçün “İslam inqilabı”, şahın devrilməsi və İranın Yaxın Şərqdə əsas problem yaradan ölkəyə çevrilməsi ilə nəticələndi. Beləliklə, 1945-ci ilin noyabrında Təbrizdə Moskvanın dəstəyi ilə Azərbaycan Demokratik Respublikası elan edildi. Seyid Cəfər Pişəvəri Azərbaycan demokratlarının xalq hökumətinin başında dayanırdı. İngiltərə-Amerika tarixşünaslığında o, “Stalinin kuklası” kimi təsvir edilmişdir. Bu vaxt 1945-ci ilə qədər bu siyasətçi inqilabi mübarizədə geniş təcrübəyə hakim idi və təxminən on illik həbs cəzası yaşamışdı. Pişəvərinin baxışları kommunist və millətçi baxışların qəribə bir qarışığı idi (Şərqdə başqa cür necə ola bilərdi). Əlbəttə ki, Sovet liderləri öz maraqlarını müdafiə edirdilər. Lakin onların layihəsi “Kreml arzusu” deyildi, bu layihə, əsasən, Şah hakimiyyəti tərəfindən İran azərbaycanlılarına qarşı ayrı-seçkilikdən qaynaqlanırdı. Eyni zamanda, yerli demokratlar Azərbaycan SSR Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin ən yüksək partiya funksionerlərindən, o cümlədən birinci katib Mircəfər Bağırovdan kömək alırdılar. Pişəvəri və yoldaşları rəsmi olaraq İran daxilində muxtariyyət ideyasını təbliğ etsələr də, arxa planda Azərbaycan SSR ilə qardaşlıqdan söhbət gedirdi. Lakin Sovet Azərbaycanı olmasaydı belə, Şah hakimiyyəti heç bir muxtariyyət, federasiya istəmirdi. Və bu işdə həm Vaşinqton, həm də London tərəfindən tam dəstəkləndi, çünki söhbət Sovet təsirinin minimuma endirilməsindən gedirdi və bu məqsədlə həm unitarizm, həm də fars millətçiliyi müvafiq vasitələr kimi qəbul edilirdi. Hər necə olsa da, 1946-cı il martın 25-27-də BMT Təhlükəsizlik Şurasında İran məsələsi (və Azərbaycan alt məsələsi) müzakirə edildi. Amerika nümayəndəsi hətta Moskvanı imperializmdə günahlandırdı.

O vaxtkı İran Azərbaycanı layihəsi cəmi bir il davam etdi. Bir neçə amil üst-üstə düşdü. SSRİ rəhbərliyi Tehranla neft güzəşti üçün danışıqlar yolu ilə bütün İran ərazisində təsir qazanmaq istəyirdi və vəziyyəti gərginləşdirməmək qərarına gəldi. Lakin əsrin müqaviləsi baş tutmadı, o dövrün İran hökuməti ABŞ və Britaniyaya sadiq qalmağı seçdi. Sovet qoşunları İranı tərk etdi və şah hakimiyyəti muxtariyyətdən əsər-əlamət qalmaması üçün hər şeyi etdi. İran cəbhəsindəki rəqiblərinin üstünlüyünü dərk edən Stalin 1946-cı ildə ən yaxşı şəkildə geri çəkilməyi seçdi. Və Azərbaycan layihəsindən imtina etdi”, - o bildirib.