İran və Cənubi Qafqaz: Nə gözlənilir?

Azərbaycan, Ermənistan və Gürcüstan hakimiyyətləri ABŞ və İsrailin İranla müharibəsi ilə bağlı narahatlıqlarını bildiriblər. Onlar qaçqınları qəbul etməyi və münaqişənin diplomatik yolla həllini axtarmağa çağırmağı planlaşdırırlar. Cənubi Qafqaz ən pis vəziyyətə hazırlaşır, çünki İran regionda əsas oyunçulardandır və onun taleyi qaçılmaz olaraq regiona təsir edəcək.

Reyting.az xarici KİV-lərə istinadla bildirir ki, Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyan ölkənin Təhlükəsizlik Şurasının iclasına sədrlik edib və iclasda iştirakçılar "faciəvi hadisələrlə bağlı dərin təəssüflərini bildiriblər, qurbanlara başsağlığı veriblər və tezliklə sülhün bərqərar olmasının vacibliyini vurğulayıblar". Öz növbəsində, Ermənistan Xarici İşlər Nazirliyi İslam Respublikasından əcnəbilərin təxliyəsində öz köməyini təklif edib.

Bakı müharibə edən tərəfləri maksimum təmkin göstərməyə və münaqişəni daha da gərginləşdirə biləcək hərəkətlərdən çəkinməyə çağırıb. Azərbaycan Xarici İşlər Nazirliyinin bəyanatında deyilir: "Biz BMT Nizamnaməsinə və beynəlxalq hüququn ümumi qəbul edilmiş norma və prinsiplərinə uyğun olaraq bütün dövlətlərin suverenliyinə, ərazi bütövlüyünə və müstəqilliyinə hörmət etməyin vacibliyini vurğulayırıq".

Azərbaycan hakimiyyəti həmçinin İrandan olan ən azı iki qrup qaçqını qəbul edib. Lakin gələnlər sərhəddə dərhal heç bir ajiotaj olmadığını iddia edirlər.

Gürcüstan hakimiyyəti də heç kimi qınamaqdan münaqişə tərəflərinə danışıqlar masasına qayıtmağı, həmçinin vətəndaşlarına öz təhlükəsizliklərini təmin etmək üçün bütün lazımi tədbirləri görməyi tövsiyə edib.

Ekspertlər Tehrana hücumun Cənubi Qafqazda əhəmiyyətli dəyişikliklərə səbəb ola biləcəyinə əmindirlər. Son bir neçə əsr ərzində region üç gücün - Rusiya, İran və Türkiyənin təsiri altında olub. Lakin hər şeyin sonu var.

"Geosiyasi üçbucaq əsrlər boyu mövcud idi və bu dövrün əhəmiyyətli hissəsində Rusiya dominantlıq edirdi. Vəziyyət 21-ci əsrdə dəyişməyə başladı. İndi Türkiyə təsirini artırır, Azərbaycanla birlikdə işləyir və Gürcüstanla üçlü ittifaq yaratmağa çalışır. Eyni zamanda, Moskva və Tehranın zəifləyən təsiri fonunda ABŞ və Çin Cənubi Qafqazda rollarını artırırlar. Eyni zamanda, Pekin investisiya və ticarətə diqqət yetirir, Vaşinqton isə hərbi-siyasi metodlara güvənir", - deyə Beynəlxaql İqtisadiyyat və Beynəlxalq Münasibətlər İnstitutunun Qafqaz sektorunun rəhbəri Vadim Muxanov bildirib.

Espertin fikrincə, İrana zərbələr onun Cənubi Qafqazdakı mövqeyini daha da çətinləşdirir, lakin bunun nə dərəcədə olduğunu demək çətindir. Hər şey müharibənin müddətindən və nəticəsindən asılı olacaq.

"ABŞ-nın zərbələri bir neçə gün davam edərsə, İran üçün ciddi bir şey olmayacaq. Lakin onlar uzanarsa və ardınca quru əməliyyatı keçirilərsə, nəticələr fəlakətli ola bilər. Bu, birbaşa Cənubi Qafqaza təsir edəcək. Əvvəla, Ermənistan və Azərbaycan qaçqın axını ilə üzləşəcəklər. Son bir neçə ildə bir çox iranlının bu ölkələrdə daşınmaz əmlak alması təsadüfi deyil.

İranın qonşusunun ABŞ-a kömək etməkdə şübhələndiyi təqdirdə Azərbaycana zərbələr endirməsi də mümkündür. Tehran İrəvan üçün həyati əhəmiyyət kəsb edir, çünki bu, Ermənistana Türkiyə və Azərbaycan tərəfindən tətbiq edilən iqtisadi blokadadan yayınmağa imkan verir. "Gürcüstana gəldikdə isə, o, dolayı yolla zərər görəcək, çünki o, Bakıdan asılıdır", - Muxanov bildirib.

Beynəlxalq Münasibətlərin Təhlili Mərkəzinin İdarə Heyətinin sədri Fərid Şəfiyev qeyd edib ki, sərhəd eskalasiyası Bakı üçün narahatlıq doğurur, lakin o, heç bir şəkildə münaqişəyə cəlb olunmayıb.

"Hərbi əməliyyatların başlamasından bir müddət əvvəl İran hökumətinin nümayəndələri Azərbaycana səfər ediblər. Həmçinin, 2005-ci ildən bəri ölkələrimiz arasında üçüncü ölkələrin bir-birinə qarşı düşmənçilik hərəkətlərinə yol verməmək barədə razılıq var. Azərbaycanda ABŞ və ya İsrail hərbi bazaları yoxdur", - deyə Şəfiyev vurğulayıb.

Cənubi Qafqazdakı geosiyasi vəziyyətə münasibət bildirən ekspert deyib ki, vəziyyət uzun müddətdir dəyişir. Onun sözlərinə görə, Rusiya əvvəlcə Ermənistandakı təsirini bir qədər itirib və Azərbaycanla çətin münasibətlərə girib, indi isə İran mövqeyini itirəcək.

"Bu fonda ABŞ Cənubi Qafqaza qayıdır. Vitse-prezident Cey Di Vensin İrəvan və Bakıya səfəri bunu açıq şəkildə göstərir. Bundan əlavə, Türkiyə Azərbaycanla müttəfiqliyini gücləndirir və Ermənistanla münasibətlərini yaxşılaşdırmağa başlayıb", - deyə Şəfiyev qeyd edib.

Qafqaz İnstitutunun elmi işçisi Qrant Mikaelyan hesab edir ki, İranın ABŞ və İsraillə müharibədə məğlubiyyəti Ermənistanı son dərəcə çətin vəziyyətə salacaq. “İndiyə qədər Tehran Cənubi Qafqazda mühüm balanslaşdırıcı rol oynayıb. Xüsusilə, Azərbaycanı nəzarətdə saxlayıb. Bakının yeni müharibə başlatması halında Tehranın necə reaksiya verəcəyi böyük sualdır, lakin azərbaycanlılar hətta onun xəbərdarlıqlarına belə qulaq asmağa məcbur olublar.

Əgər İran ABŞ-a uduzsa, daxili problemlərinə tamamilə qapılacaq və hər hansı vasitəçilikdən söhbət belə gedə bilməz”, - deyə Mikaelyan bildirib.

O, izah edib ki, İran hökuməti sonda devrilərsə və ya ölkə ərazisinin bir hissəsinə nəzarəti itirərsə, məğlub olacaq. Qələbə düşmənə elə bir ziyan vurmaqla əldə edilə bilər ki, müharibəni davam etdirməyin mənası olmadığına qərar versin. Bu halda, İranın beynəlxalq mövqeyi, o cümlədən Qafqazda, güclənəcək.

“İran məğlub olarsa, Türkiyə Cənubi Qafqazdakı rəqiblərini itirəcək və Ermənistan özünüqoruma üçün Amerika peyki olmağa məcbur olacaq. Lakin ABŞ Türkiyə vasitəsilə bölgədə fəaliyyət göstərəcək”, - deyə Mikaelyan yekunlaşdırıb.

Y. QACAR