İranda baş verənlər türk torpaqlarının taleyini müəyyən edəcək Urmiya Xoy xəttinə DİQQƏT!

Globalinfo.az Türkiyə Dənizçilik və Qlobal Strategiyalar Mərkəzinin (Türk DEGS) başkanı, Topqapı Universitetinin müəllimi və ehtiyatda olan kontr-admiral Prof. Dr. Cihat Yaycı ilə müsahibəni təqdim edir:

– Cihat bəy, Yaxın Şərqdə gərginlik pik həddinə çatıb. İranda baş verən proseslər Türkiyəyə və regiona necə təsir edəcək? Xüsusilə Güney Azərbaycan və İrandakı türk əhalisinin təhlükəsizliyi baxımından vəziyyəti necə şərh edərdiniz?

– Bu gün İranda baş verənləri sadəcə “rejim əleyhinə etirazlar” və ya “Şah rejimi qayıdacaqmı?” sualına sığdırmaqla ümumi mənzərəni gözdən qaçırmış olarıq. Əsas məsələ rejimlə bağlı müzakirələrdən ibarət deyil, İrandakı türk əhalisinin və türk torpaqlarının gələcəyidir. İran əhalisinin ən azı yarısı türkdür. Güney Azərbaycan başda olmaqla, Qaşqay türkləri, Xorasan türkləri və Türkmən Səhra bu ölkənin sosioloji və coğrafi baxımdan onurğasını təşkil edir. Bu coğrafiya həm də Türkiyə ilə Azərbaycanı, oradan da türk dünyasını birləşdirən strateji bir xəttdir. Güney Azərbaycan türkləri bu gün nə mövcud molla rejimini, nə də Pəhləvi sülaləsinin qayıdışını istəyir. Çünki hər iki rejim də türk kimliyini inkar etmiş, türk dilində təhsili qadağan etmiş və türk şəhərlərini zülm altında saxlamışdır. Buna görə də Güney Azərbaycandakı etiraz rejim seçimi məsələsi deyil, kimlik, mövcudiyyət və gələcək məsələsidir.

– İranda rejim dəyişikliyi ola bilərmi? Xameneidən sonra nə baş verəcəyi gözlənilir?

– Burada fərdlərdən deyil, dövlət zehniyyətindən danışmaq lazımdır. Xamenei gedər, yerinə başqası gələr, lakin, İranda idarəetmə anlayışı dəyişməsə, türk torpaqlarına baxış da dəyişməyəcək. Problem fərddə deyil, fars mərkəzli dövlət zehniyyətindədir. Xameneidən sonra kimin gəlməsindən asılı olmayaraq, Güney Azərbaycan türklərinin konstitusiya hüquqları ilə bağlı tələblərinin asanlıqla qəbul ediləcəyini düşünmək gerçəkci deyil. Əsl risk İrandakı qeyri-sabitlikdən türk kimliyini gücləndirmək üçün deyil, PJAK/PKK kimi strukturlar vasitəsilə etnik münaqişə və terror yuvası yaratmaq üçün istifadə edilməsidir. Bu, Suriyada sınaqdan keçirilmiş modelin İran versiyasıdır. Xüsusilə Urmiya-Xoy xətti bu baxımdan diqqətlə izlənilməlidir.

– Bu vəziyyət Türkiyə üçün nə ifadə edir? İrandakı türklərin Ankara üçün əhəmiyyəti nədən ibarətdir?

– İrandakı türklər Türkiyə üçün “uzaqda olan həmyerlilər” deyib ötüşdürüləcək bir məsələ deyil. Bu, birbaşa milli təhlükəsizlik və həyatda qalmaq məsələsidir. Güney Azərbaycan Türkiyənin şərq sərhədinin sosioloji dərinliyidir. Terror təşkilatlarının sızması və genişlənməsi üçün bir məkana çevrilməsi hədəflənir. İstənilən qeyri-sabit vəziyyətdə miqrasiya, təhlükəsizlik və terror riskləri birbaşa Türkiyəyə təsir edəcək. Türkiyənin prioriteti aydındır: İran türklərinin terrora məruz qalmasına, onların proksi müharibələrin bir hissəsinə çevrilməsinə və türk torpaqlarında demoqrafik dəyişiklik edilməsinə yol verilməməlidir.

– ABŞ analitiki Maykl Rubinin “Akkuyuya hücum edilməli, Türkiyə NATO-dan çıxarılmalıdır” kimi açıqlamaları geniş müzakirə mövzusuna çevrildi. Bu açıqlamaları necə başa düşmək olar?

– Bu cür açıqlamalar akademik fikirlər deyil, zehni hazırlıqdır. Bu, Türkiyəni hədəfə çevirmək, bunu legitimləşdirmək və psixoloji müharibə yaratmaq cəhdidir. Akkuyu kimi strateji bir obyekti açıq şəkildə hədəf kimi göstərmək olduqca təhlükəlidir. Bu, müharibəyə doğru ilk addım deyil, amma müharibə ideyasının normallaşdırılmasıdır. Türkiyənin hədəf olmasının səbəbi aydındır. Müdafiə sənayesində müstəqilləşən, enerji və dəniz yurisdiksiyasında oyunu pozan və türk dünyası ilə əlaqələrini gücləndirən bir Türkiyə bəzi dairələri narahat edir. Qəzza bir başlanğıcdır; məsələ təkcə Fələstin deyil. Əsl hədəf regional tarazlığı qura bilən Türkiyənin mühasirəyə alınmasıdır.

– Türkiyənin “qırmızı xətti” haradan keçir? Hansı halda müharibə riski yarana bilər?

– Türkiyənin “qırmızı xətti” kifayət qədər aydındır. Türkiyə ərazisinə və ya vacib infrastrukturuna birbaşa hücumlar, Akkuyu kimi strateji obyektlərin hədəf alınması, Suriyada PKK/YPG-nin dövlətə çevrilməsi və İrandakı türk bölgələrinin PJAK/PKK vasitəsilə terror yuvasına çevrilməsi. Müharibə niyyətlə deyil, real hücumla başlayır. Lakin real hücumdan əvvəl ritorika və qavrayış üçün zəmin hazırlanır. Buna görə də bu cür açıqlamalara etinasız yanaşmaq olmaz.

– Terrorla mübarizədə “Terrorsuz Türkiyə” məqsədinə nail olmaq mümkündürmü?

– Sərhədlərimizin kənarında qurulmuş terror strukturunu dağıtmadan “Terrorsuz Türkiyə” mümkün deyil. Suriyada “inteqrasiya” adı altında görülən iş, terrorçu təşkilatın uniformasını dəyişdirərək rəsmiləşdirilməsidir. Eyni yanaşmanın İranda PJAK (Kürdüstan Azad Həyat Partiyası) vasitəsilə sınaqdan keçirildiyini görürük. Terrorla mübarizə yalnız Türkiyənin sərhədləri daxilində aparılmamalı, Suriya-İraq-İran xətti ilə yanaşı şəkildə həyata keçirilməlidir.

Prof. Dr. Cihat Yaycı

– Zəngəzur dəhlizi və TRIPP layihəsi türk dünyası üçün nə deməkdir?

– Zəngəzur dəhlizi türk dünyası üçün həyati əhəmiyyət kəsb edir. Türkiyəni Naxçıvan və Azərbaycan vasitəsilə Orta Asiya ilə birləşdirən bu xətt Orta Dəhlizin onurğa sütununu təşkil edir. Lakin məsələ təkcə dəhlizin açılması deyil. Bu xəttin geosiyasi təsir vasitəsinə çevrilməsinə icazə verilməməlidir. Dəhliz olsun, amma suverenliyi sarsıdan və xarici nəzarəti artıran modellər olmasın. Türk dünyası bu layihələrdə söz sahibi olmalı, passiv deyil, qurucu aktora çevrilməlidir.

– Ukrayna müharibəsi Rusiyanın mövqeyinə və Cənubi Qafqaza necə təsir edəcək? AZAL təyyarəsi böhranını bu kontekstdə necə dəyərləndirərdiniz?

– Ukrayna müharibəsi qısa müddətdə böyük bir sülhlə bitməyəcək. Ən çox ehtimal olunan ssenari atəşkəs və dondurulmuş münaqişədir. Donbas məsələsi həll olunmadan davamlı sülh mümkün deyil. Rusiya istədiyini əldə etdiyi təqdirdə Cənubi Qafqazda təsirini bərpa etməyə çalışacaq. Lakin bu proses artıq əvvəlki kimi hamar deyil. Azərbaycanın güclənməsi, Türkiyə ilə strateji tərəfdaşlığı və türk dünyasının inteqrasiya layihələri Moskvanın manevr imkanlarını daraldır.

AZAL təyyarəsi məsələsi bu baxımdan xəbərdarlıqdır. Məsuliyyəti qəbul etməkdən imtina və kompensasiya ödəmək istəməmək Rusiya dövlətinin klassik refleksidir. Çünki məsuliyyəti qəbul etmək presedent yaradacaq, hərbi komandanlıq zəncirini şübhə altına alacaq və prestij və kompensasiya xərclərinə səbəb olacaq. Bu yanaşma Azərbaycan-Rusiya münasibətlərində gərginliyin davam edə biləcəyini göstərir. Lakin bu cür böhranlar həm də regionda qüvvələr nisbətinin dəyişdiyinin əlamətidir.

– Venesuela, Latın Amerikasındakı proseslər və Qrenlandiya mübahisəsi yeni dünya nizamı üçün nə vəd edir?

– Bu gün dünyada beynəlxalq hüququn ciddi şəkildə aşındığını görürük. Venesuelada dövlət başçısının zorla vəzifədən uzaqlaşdırılması və ya vəzifədən uzaqlaşdırılmasına cəhd iddiaları bunun açıq göstəricisidir. Qanunun aliliyi yox olunca güc və faktiki vəziyyət ön plana çıxır. Qrenlandiya mübahisəsi də bu zəncirin davamıdır. Burada demokratiya və ya insan hüquqları deyil, resurslar, geostrategiya və coğrafiya məsələsindən söhbət gedir. Bunu açıq şəkildə ifadə etmək lazımdır: Metod eynidir, yalnız coğrafiya dəyişir. Yaxın Şərqdə “terrorizmlə mübarizə”, Latın Amerikasında “demokratiya ixracı”, Arktikada “strateji təhlükəsizlik”dir… Amma hədəf eynidir.

– Yeni dünya düzənində Türk dünyasının rolu nə olmalıdır?

– Türk dünyası yalnız tarixi birlik deyil, geosiyasi zərurətdir. Bu yeni dünya nizamında seyrçi qala bilməz. Ya birlikdə hərəkət etməlidir, ya da hissə-hissə təzyiq altında olacaq. Türkiyə və Türk dünyası üç əsas problemlə üzləşir:

1. Əlaqə: Orta Dəhliz, Zəngəzur, enerji və logistika xətləri

2. Müdafiə və çəkindirmə: Ortaq təhlükəsizlik təminatı, müdafiə sənayesində əməkdaşlıq

3. Siyasi və diplomatik koordinasiya: Türk Dövlətləri Təşkilatının real olaraq institutlaşdırılması

– Son olaraq, İrandakı hadisələr kontekstində Türkiyəyə və Türk dünyasına vermək istədiyiniz əsas mesaj nədir?

– Mesajım aydındır: İrandakı böhran rejimlə bağlı müzakirədən daha ciddi bir məsələdir. Bu proses birbaşa türk torpaqlarının taleyi ilə bağlıdır. Güney Azərbaycan ikinci dərəcəli məsələ deyil, regional geosiyasətin mərkəzində durur. Türkiyə heç vaxt İran türklərinin terrora məruz qalmasına, türk torpaqlarının proksi müharibələr səhnəsinə çevrilməsinə və sərhədlərinin kənarında yeni bir Suriyanın yaradılmasına biganə qala bilməz. Bu məsələ nə İranın daxili işi, nə də müvəqqəti regional böhrandır. Bu məsələ türk millətinin və türk coğrafiyasının gələcəyi ilə bağlıdır. Bu gün dünyada qüvvələr nisbəti yenidən formalaşır. Bu dövrdə sağ qalanlar, hazırlıqlı, çəkindirici olanlar və birlikdə hərəkət edə bilənlər olacaq. Türkiyə və Türk dünyasının başqa seçimi yoxdur.

Gülnar Səlimova
Globalinfo.az
İstanbul