Kipr türkləri seçim qarşısında: iki dövlət, yoxsa federasiya...

Şimali Kipr Türk Respublikasında (ŞKTR) oktyabrın 19-da prezident seçkiləri keçiriləcək. Seçkilərin favorit namizədləri hazırkı dövlət başçısı Ersin Tatar və müxalif Cümhuriyyətçi Türk Partiyasının (CTP) lideri Tufan Erhürmandır.

Ersin Tatar seçkiyə Milli Birlik Partiyası (UBP) sədri kimi qatılır, onu həm də Demokrat Partiya (DP) və Yenidən Doğuş Partiyası (YDP) rəsmi olaraq dəstəkləyir. Sağ düşərgənin bu ittifaqı mətbuatda “Sağduyu Mutabakatı” kimi təqdim olunur.

Mehmet Hasgüler və Arif Kırdağ seçkilərə müstəqil namizəd kimi qatılıb, solçuların namizədi isə Osman Zorbadır.

Seçkilərin birinci turunda namizədlər qələbə qazanmaq üçün mütləq səs çoxluğu, yəni 50 faizdən çox səs toplamalıdırlar. Prezident birinci turda qalibin müəyyənləşmədiyi halda oktyabrın 26-da ikinci tur keçiriləcək. Bu zaman seçkilərin birinci turunda ən çox səs toplayan iki namizəd iştirak edəcək.

Adanın gələcəyi: iki dövlət, yoxsa federasiya…

Favorit namizədlər adanın gələcək statusu barədə tam fərqli vizyonlarla çıxış edir. Ersin Tatar ikidövlətli həll ideyasını dəstəkləyir və BMT çərçivəsində danışıqlarda federasiya yaradılmasını ideyasına qarşı çıxır. Ersin Tatarın düşüncəsinə görə, Şimali Kipr və Cənubi Kipr ayrı-ayrı dövlətlər olmalıdır. Türkiyə hakimiyyəti də bu siyasəti dəstəklədiyi üçün Ankara bu seçkidə Ersin Tatarı dəstəkləyir.

Tufan Erhürman isə BMT parametrlərinə uyğun “iki toplumlu, iki bölgəli, siyasi bərabərliyə dayalı federasiya” modelini müdafiə edir; beynəlxalq hüquqa uyğun normallaşma və Avropa İttifaqına (Aİ) mühitinə inteqrasiya perspektivini önə çəkir.

Ersin Tatarın xüsusi müşaviri Gökhan Güler Modern.az-a açıqlamasında bildirib ki, əsas mübarizə “federasiya” və “iki dövlət” yanaşmaları arasında gedir.

“Cənab Tatar ilk dəfə namizəd olanda xalqa iki dövlətli həll üçün çalışacağını bildirmişdi. Xalq da buna səs verdi. Müxalifətin lideri Erhürman isə federasiya modelini müdafiə edir. Müxalifətin namizədi bu fikri siyasi bərabərlik məfhumu üzərindən irəli aparmaq istəyir. 1960-cı ildə ingilislər adadakı hakimiyəti hər iki tərəfə bərabər şəkildə təhvil verib. Həmin vaxt bərabər siyasi iradə və azad seçki ilə Kipr Respublikası qurulmuşdu. Lakin 1963-cü ildə yunan tərəfi silah gücündən istifadə etdi. Federasiya düşüncəsində olanlar Kipr türklərini yenidən geriyə qaytarmaq niyyətindədir. Amma Prezident Ersin Tatarın irəli sürdüyü mövqe Şimali Kiprin suveren bərabərliyinin tanınmasıdır. Çünki siyasi bərabərlikdə masaya əyləşdikdə yunanlar dövlət, türklər toplum olacaq. Kipr türk xalqı bunu qəbul etmir. Biz iki eyni səviyyəli tərəf olaraq masaya əyləşməliyik. Xalq da iki dövlətli sistemi dəstəkləyir” – Güler deyib.

Onun sözlərinə görə, Tatar hazırda sorğularda 1–2 faiz öndədir.

“Ulusal Birlik, Demokrat və Yeni Doğuş Partiyalarının qurduğu ittifaq da Prezidentimizi namizəd göstərib və axıra qədər də  onu dəstəkləyəcəklər. Müxalifətin namizədi sağçılığın və solçuluğun geridə qaldığını, siyasi bərabərliyə nail olacaqlarını deyir. Bununla xalqımızın başını qarışdırmaq istəyirlər. Amma siyasi bərabərliyin real tərəfi yoxdur. Rum tərəfi ikidövlətli həll yolunu istəmir. Çünki onlar türk əskərinin ərazidən çıxmasını istəyirlər. Bu dövrdə müharibə olmaz deyirdilər. Amma Liviyada, İraqda, Ukraynada nələr olduğunu hamımız birlikdə izləmədikmi? Oxşar vəziyyəti bir dahamı yaşayaq? Çox şükür ki, Azərbaycan Qarabağdakı işğala 30 il sonra son qoydu. Hər zaman belə bir şans ələ gəlmir. Biz illərlə torpaqlarımızdan, evlərimizdən, dövlətimizdən olduq. Hələ də bizi geri qaytaracaq federasiya düşüncəsini irəli sürürlər”.

Türkiyə əsas aktordur

Seçkilər həm də Ankara üçün strateji əhəmiyyət daşıyır. Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan BMT tribunasından dəfələrlə “federasiya dövrünün bitdiyini” bəyan edib. 2024-cü ildə Türkiyə Böyük Millət Məclisi həm iqtidar, həm də müxalifətin dəstəyi ilə qəbul etdiyi “Kıbrıs Tezkeresi” ilə iki dövlətli həll siyasətinə tam dəstək ifadə edib.

TBMM-də Türkiyə–Azərbaycan Dostluq Qrupunun rəhbəri, AKP-dən deputat Şamil Ayrım Modern.az-a açıqlamasında deyib ki, seçkilərin nəticəsi Türkiyə üçün həlledici olacaq:

“2004-cü ildə Türk tərəfi Annan planını qəbul etdi, amma Avropa Birliyi yunan tərəfini üzv qəbul etdi. Bu da federasiya modelinin işə yaramadığını göstərdi. İki dövlətli həll artıq həm Şimali Kipr, həm də Türkiyə üçün qaçılmazdır. Seçkilər çətin keçəcək, amma nəticədə qazanan Türkiyə olacaq,” - deputat bildirib.

Şamil Ayrım, həmçinin Türkiyənin ŞKTR-də son illərdə həyata keçirdiyi layihələri (dəniz altından suyun gətirilməsi, yeni infrastruktur və elektrik layihələri, sosial xidmətlərin inkişafı) misal göstərib.

Ekpertlər deyir ki, ŞKTR-də seçki kampaniyası beynəlxalq statusla bağlı mübahisələrlə yanaşı, iqtisadi çətinliklərlə də müşaiyət olunur. Türkiyə iqtisadiyyatındakı təlatümlər Şimali Kiprə də təsir edib. Ölkə yüksək inflyasiya ilə mübarizə aparır və qiymətlərin artması əhalinin rifahına təsir edir.

Beləliklə, Şimali Kipr seçkiləri adanın gələcəyini müəyyənləşdirəcək. Hakim partiya ikidövlətli həlli, müxalifət isə federasiya modelini dəstəkləyir. Sorğular birinci turda heç bir namizədin mütləq səs çoxluğu qazanmayacağını göstərir, belə olan halda seçkilərin nəticəsinin ikinci turda müəyyən ediləcəyi gözlənilir.