Liviyada baş verənlər, ərəb baharı və Yaxın Şərq

2010 2011 ci illər Tunis, Misir, Liviya, Suriya, Bəhreyn və digər ölkələri əhatə edən ərəb baharı ilə ərəb ölkələrinin əksər hissəsi böyük və ciddi dəyişikliyə uğradı.

Bəzi ölkələrdə bu dəyişiklik demokratik quruluşa keçid və dövlət idarəetmə yeniləşməsi ilə nəticələnsə də, bir sıra ərəb ölkələrində xaos və müharibə, parçalanma ilə nəticələndi.

İlk olaraq Tunisdə 2010 cu ildə başlayan inqilab hərəkatı Liviya və Misirə ardınca digər ölkələrə də sirayət etdi.

Liviyada 2011 ci ildə başlayan inqilab nəticəsində Müəmmar Qəddafi devrildi və ölkə vətəndaş müharibəsi və böyük güclərin təsiri altına düşdü.

Liviyanın inqilabdan öncəki vəziyyətinə nəzər salsaq görərik ki, Şimali Afrikada ən varlı ölkələrdən biri olaraq neft və qazdan əldə edilən gəlirlər vasitəsi ilə regionun iqtisadi gücü statusunu ələ almışdı.

Ölkədə hər yeni ailə quran gənclərə geniş maddi və sosial imtiyazlar verilir, hər dünyaya gələn uşağa görə yüksək həcmdə maliyyə yardımı edilir, əhalinin rifahı üçün ciddi tədbirlər görülürdü. Liviya ərazisinin böyük hissəsi sahara səhrasına daxildir və içməli su çatışmazlığı əsas məsələyə çevrilmişdi. Müəmmar Qəddafi nəinki öz ölkəsi həm də digər saharada yerləşən ölkələri içməli su ilə təmin edəcək böyük və qlobal əhəmiyyətli proyektlə başlanması üçün göstəriş verir. Saharanın altında yerləşən yeraltı çaylar və su mənbələri bölgənin əhalisini problemdən xilas edəcək və təsərrüfatın dirçəlməsi və iqtisadi inkişafa yol alacaqdı. Artıq işin icrasına start verilmiş , kanallar çəkilməyə başlamışdı. Lakin, inqilab və vətəndaş müharibəsi buna imkan vermədi, Qəddafi devrildi, Ölkə parçalandı, proyekt dayandırıldı. Suriyada eyni ildə başlayan meydan hərəkatı silahlı qarşıdurmaya çevrildi və ölkə faktiki bir neçə hissəyə parçalandı. Yaxın Şərqin zəngin ticarət bazarına və zəngin neft və qaz ehtiyatlarına malik ölkə ABŞ, Rusiya və digər ölkələrin hərbi baza yerləşdirmə və idarə altına alması üçün fürsətə çevrildi.

Ərəb baharı nəticəsində, vətəndaş müharibəsindən qaçan insanlar Avropa, Şimali Amerika, Türkiyə və digər Ölkələrə miqrasiya etməyə başladı. Vaxtilə, Müəmmar Qəddafi çıxışlarından birində demişdi : Bizə toxunmayın, əgər toxunsaz Avropa 2016 cı ildə görünməmiş qaçqın axını ilə üzləşəcək.

Belə də oldu…

Avropaya qaçqın düşən insanlar iş, yaxşı yaşayış, rahat gün güzəran üçün yeni mühitdə axtarışa başladı.

Böyük güclər niyyətlərinə çatdılar - məqsəd Ərəb ölkələrini birləşməyə qoymamaq, inkişaf və texnoloji irəliləyişlərə çatmaqda mane yaratmaq, zəif və asılı, parçalanmış formada olan bu ölkələrə sabitlik və sülhü bərpa etmə bəhanəsi ilə hərbi qüvvə və taktiki silahlar yerləşdirib nüfuz dairələri yaratmaq və öz aralarında bölüşdürmək və müasir müstəmləkə sistemi yaratmaq, neft və qaz, qiymətli metal və elementlərə malik bu ərazilərin idarəsini ələ alıb həmin ehtiyatlardan istifadə etmək.

Ən bariz nümunə, Suriyadır. Ölkənin ərazisində yerləşən ABŞ və Rusiya hərbi bazaları qonşu ölkələrə nəzarət üçün geniş imkanlara malikdir. Burada yerləşdirilən radiostansiyalar, kosmik izləmələr, taktiki raketlər Suriyanın hər iki tərəfin for postuna çevrildiyini göstərir.

2024 cü ilin dekabrı Suriyanın sabiq hakimiyyəti devrildikdən sonra Şaraa hökümətinin Türkiyə ilə yaxınlaşmasına paralel olaraq ABŞ və Rusiyanın da nüfuzu azalmağa başlayıb.

Çevrilişdən az müddət sonra Rusiya hərbi qüvvələri ardınca bir müddət əvvəl ABŞ qüvvələri ölkəni tərk etməyə başlayıb.

Suriyanın vahid və mərkəzləşdirilmiş idarəetmə sistemi altında olması yenidən xarici müdaxilə etmək istəyən qüvvələri fəallaşdırıb. İsrailin Baş Naziri Benyamin Netanyahunun son xalqa müraciətlərində əsas ritorik çıxışlarına Suriyanın güneyində yaşayan etnik qrup olan Druzları müdafiə etmək də aiddir. Onların hüquqlarını qorumaq üçün Netanyahu Suriya hakimiyyətinə ultimatum xarakterli bəyanatlar göndərib.

Məqsəd aydındır, Suriyanın cənubunda Druzlar vasitəsi ilə dayaq yaratmaq, İsrailin Şimal sərhədlərinin toxunulmazlığı üçün bufer zona yaratmaq.

Türkiyənin regionda güclənməsi, Suriyanın demək olar ki, himayədarına çevrilməsi və Dəməşqi protektoratı kimi sabit və əmin amanlıq içində olan ölkəyə çevirməsi, yaxın Şərqin digər ölkələrində də sülhü təmin etmək və əməkdaşlığa cəlb etmək üçün xüsusi rol oynayır.