Mahmud Kaşğari və türkçülük məfkurəsi: Azərbaycandan baxış

Bakı, 6 may, AZƏRTAC

Məfkurə - fikir, düşüncə, görüşdür. Məfkurə - hər millətin öz varlığını dərk etməsi və idrakdır. Məfkurələr millətlərin vicdanından doğur. XI yüzillikdə yaşamış Mahmud Kaşğari (1029-1126) elm aləmində “Divanü Lüğat-it-Türk” əsəri ilə məşhurdur. O, türk dillərinin ilk sözlüyü sayılan həmin əsəri 1077-ci ildə yazıb. Əsər yalnız lüğət deyil, türk tayfalarının dil-ləhcə fərqlərini, yayılma areallarını, həyat tərzini, tarixini, mifologiyasını, folklorunu, mədəniyyətini öyrənməyə imkan verir. M. Kaşğarinin türklərin qarşısında ən böyük xidməti odur ki, onların varlığını təxminən min il əvvəl mövcud olan türk icmalarının nümunələri fonunda nümayiş etdirir. Lüğət ərəb dili qrammatikası üslubunda hazırlasa da, məqsədi müsəlmanlara, əsasən də ərəblərə türk dilini öyrətməkdən ibarət olub.

Bu fikirlər Bakı Dövlət Universitetinin professoru, filologiya elmləri doktoru Yeganə İsmayılovanın “Mahmud Kaşğari və türkçülük məfkurəsi: Azərbaycandan baxış” məqaləsində əks olunub. AZƏRTAC məqaləni təqdim edir.

Qaraxanlılar sülaləsinə məxsus şahzadə olan M.Kaşğari Buğra xanın altıncı nəslindəndir. “Divanü Lüğət-it-Türk” (“Türk dillərinin divanı”) əsəri türk millətinin şanlı, şərəfli bir abidəsidir. Ərəblərin türk dilini öyrənməsi məqsədilə yazılmış bu əsər türk dili və ədəbiyyatının ilk ana qaynağı və özülüdür. “Divan” Qaraxanlılar mühitində dövlət və idarə dili sayılan türk dilini öyrənmək zərurəti və ehtiyacından yaranıb. Müəllifə görə, tanrı türkləri üstün yaradlb, onları yer üzünə hakim edib, özlərinə gözəllik və igidlik dəyərləri verib.

XI əsrdə Mahmud Kaşğarinin ərəb dilində yazdığı “Divanü lüğat-it-Türk” (“Türk dillərinin qamusu”) türk dilini, türk mədəniyyətini, türk folklorunu, türk adət-ənənələrini, türk etnoqrafiyasını, türkün milli-mənəvi dəyərlərini, coğrafiyasını, tarixini, iqtisadiyyatını, psixologiyasını, sosial münasibətlərini və nəhayət, türkün milli kimliyini ərəblər arasında yaymağa və türkü tanıtmağa xidmət edirdi. “Divan” ərəblərin türk dilini öyrənməsi arzusu ilə yazıldığına görə, burada şərh və izahlar ərəbcə, söz, ifadə və bədii örnəklər isə türk dilindədir. Türkcə kəlmələr də ərəb lüğətçiliyi ənənələri əsasında düzülüb və tərtib edilib. Bununla belə “Divan” adi bir lüğət kitabı deyil. Bu sözlük XI yüzilliyə qədər keçib gələn türk dili, ədəbiyyatı, tarixi, coğrafiyası və s. elmlərinin ensiklopediyasıdır. Məhz buna görə də M.Kaşğari “türkologiyanın babası” sayılıb, onun tarixi xidməti yüksək qiymətləndirilib.

M.Kaşğari türk dilinin gələcəyinə inanır, onun ərəb dili ilə yarışa biləcək dərəcədə zəngin və gözəl olduğunu inamla bəyan edirdi. “Divan”da 7500-dən artıq sözün izah və şərhini verən müəllif yazırdı: “Həmən bütün türk boylarının dillərini, qafiyələrini əldə etdim, yalnız unudulmuş kəlmələri bu kitaba aldım. Türk dilinə sonradan girmiş sözləri yazmadım”. Yabançı sözləri yox, ancaq təmiz türk sözlərini lüğətə daxil edən M.Kaşğari doğru bir elmi yol tutmuşdur. Bununla belə o, kəlmələri sözdə işlənən hərflərin sayına görə bölürdü, üç, dörd və beş hərfli sözləri ayrıca başlıqlar altında verib.

“Divan”dan görünür ki, XI yüzillikdə türk dillərində on mindən artıq söz işlənmişdir. Əlbəttə ki, onlar alınma deyil, türk dilinin özünə məxsus sözlərdir. Böyük bir imperiyanın dövlət dili olan türk dilində alınma sözlər də yox deyildi. Müəllifin belə sözlərə üz tutmaması “Divan”ın ərəblərin türk dilini, məhz türkün ana sözlərini öyrənmək arzusu ilə yazıldığından irəli gəlirdi.

“Divan” iki bölmədən ibarətdir: giriş və sözlük bölmələri. Girişdə sözlüyün yazılması səbəbi, müəllifin iş üsulu və topladığı örnəklər barəsində bəhs açılır. Habelə türk boyları, onların dilində olan sözlərin qurulması və düzülüşü haqqında məlumat verilir. M. Kaşğarinin “Divan”ı ədəbi-tarixi baxımdan da əvəzsiz bir abidədir.

Divanda üç yüzdən artıq dördlük formasında yazılmış şeir parçası öz əksini tapıb. M.Kaşğari həmin şeirlərin haradan və necə toplandığını bildirməklə yanaşı, onlara xüsusi məna verirdi: “Mən bu kitabı əlifba tərtibində hikmətli sözlər, səslər, məqallar, qoşuqlar, rəcəz və nəsrə dair ədəbi parçalarla bəzədim”.

“Divan”da manilərin müəllifi, əlbəttə ki, bəlli deyil. Onların çoxunun naməlum şair və ozanlar tərəfindən yazılmasını inkar etmək olmaz. M.Kaşğari həmin şeir müəlliflərindən fəqət Çuçu adlı birisinin adını çəkib. Şübhə doğurmur ki, “Divan”da olan şeirlərdən bəziləri Çuçunun qələmindən çıxıb...

Türk şeirinin ən əski örnəyi Alp Ər Tonqanın ölümünə həsr edilmiş ağıda onun ölümündən türk ellərinin kədərlənməsi, yasa batması göz yaşları ilə təsvir edilir.

“Divan”da maldarlıq və ovçuluğun tərifi, sevgi şeirləri, nəsihətamiz misra və beytlər də vardır. “Divan”da bütün dördlüklər axıcı, təbii və canlı bir dildə yazılıb.

Türk dilinin saflığını qoruyub saxlayan M.Kaşğari bu dilin hansı ölkələrdə yayılması və dövlət dili kimi işlənməsini də xəbər verir.

M.Kaşğari türk ləhcələrini təsnif edərək onları iki yerə ayırır: xaqaniyyə və oğuz ləhcələri. Xaqaniyyə Kaşğar, Balasaqun şəhərləri və Qaraxanlılar dövlətinin dilidir. Oğuz ləhcəsi isə oğuz, qıpçaq, yemək, peçeneq və bulqar türklərinin ləhcəsi sayılırdı.

Müəllifin “Divan”ı ortaq abidə kimi bu gün də bütün türk xalqları tərəfindən sevilir, öyrənilir, haqqında elmi araşdırmalar aparılır. Bu əsər bir daha təsdiq edir ki, yüzilliklər boyu türk xalqlarının dili, ədəbiyyat və mədəniyyəti müştərək olmuş, vahid ədəbi-tarixi ənənə və qaynaqlara əsaslanıb.

Onu da xüsusi olaraq qeyd etməyə dəyər ki, tarixdə ilk türk xəritəsini yaradan da məhz Kaşğari Mahmud olub və “Divan”da verdiyi dairəvi dünya xəritəsində bizim vətənimiz Azərbaycan da “ərzi Azərabadqan” şəklində göstərilir.