Məişət texnikası və psixoloji paradoks: rahatlıq, yoxsa tənbəllik?

Şahanə MÜŞFİQ

Bir neçə gün əvvəl sosial şəbəkədə qarşıma çıxan bir foto məni xeyli düşündürdü. Türkiyədə boşanmış bir kişi mətbəxinin şəklini çəkib keçmiş həyat yoldaşına göndərmiş və yazmışdı: “Elə bilirdin, sənsiz ev-yurd dağılacaq? Bax, mətbəx tərtəmizdir, zatən hər şeyi texnika edirmiş”. Bir tərəfdən gülməli, bir tərəfdən acı bir mesaj. Həm də indiki dövrün dilemmasını əla ifadə edir: texnika doğrudanmı insanı, münasibətləri, paylaşımı əvəz edə bilər?

Doğrudur, məişət texnikasının həyatımıza gətirdiyi rahatlıq danılmazdır. Qabyuyan maşın qabları, paltaryuyan maşın paltarları, tozsoran evin künc- bucağını təmizləyir, hava təmizləyicisi nəfəsimizi belə “filtrləyir”. Belə baxanda adam düşünür: bəlkə də biz artıq ev işləri görmürük, ev işləri bizi idarə edir. Çünki hər şeyi “bir düymə” ilə həll etmək o qədər rahatdır ki, insan bir az da özünü texnikanın köləsi kimi hiss edir Hətta indi robot süpürgələr uşaqlarla “dostluq” edir – evin balaca sakinləri onu minik maşını kimi minməyə çalışır, bəzən də pişiklər üstündə gəzib “kosmos turları” edirlər. Belə baxanda, texnika bizə yalnız rahatlıq yox, hətta gündəlik həyatın “komediyasını” da bəxş edir.

İşin psixoloji tərəfi isə başqadır. “Sənsiz də yaşaya bilərəm” cümləsi bir üsyan ola bilər, amma “sənsiz həyat mənim üçün eyni dərəcədə mənalıdır” demək deyil. “Mətbəx tərtəmizdir” deyən həmin kişi əslində qarşısındakını qıcıqlandırmaq məqsədi ilə “sən lazım deyildin” mesajını ötürməyə çalışır. Halbuki məsələnin məğzi elə buradadır: texnika qabı yuyar, amma isti çay süfrəsini, birgə söhbəti, yeməyin “ana əli dəymiş” dadını verə bilməz. İnsan münasibətini paltaryuyana yükləmək nə qədər realdırsa, tozsoranla xoşbəxtlik süpürmək də bir o qədər mümkündür.
Amma məsələ bununla bitmir. Texnologiya həyatımızı asanlaşdırsa da, bəzən bizi bir az da tənbəlləşdirir. Əvvəllər yemək bişirmək, süfrə açmaq, ev süpürmək, qab yumaq ailə içində birgə görülən işlər idi. Bu sadə məişət məşğuliyyətləri ailə bağlarını gücləndirirdi. İndi isə bir düymə basmaqla hər şey həll olur. Nəticədə, həm kollektiv əmək, həm də o əməkdən doğan ünsiyyət azalır. Məsələn, “qabı sən yuyacaqsan, yoxsa mən?” sualı kiçik ailə mübahisələrinin “klassikası” idi. İndi bu sual tarixə qarışıb, amma onun yerini başqa bir soyuqluq alıb. Çünki maşın işi görür, insanlar isə bir-birinə daha az toxunur.

Ən maraqlısı odur ki, texnika insana saxta “nailiyyət hissi” bəxş edir. Bir nəfər tozsoranı işə salır, televizorun pultunu götürüb kresloda oturur və düşünür: “Evi təmizlədim”. Halbuki nə əlinə süpürgə götürüb tərləyib, nə də o zəhmətin verdiyi daxili rahatlığı hiss edib. Texnika sadəcə təmizliyi yox, zəhmətin yaratdığı emosional yükü də əlimizdən alır.

Bir də çayın məsələsi var. Texnologiya burada da işimizi asanlaşdırıb: elektrikli çaydan, kapsul qəhvə aparatları... Amma etiraf edək ki, samovarın yanında çayın dəmlənməsini gözləməyin, ya da dəmli çay süfrəsində uzanan söhbətin dadını heç bir “elektrikli rahatlıq” vermir. Robot çaynik suyu qaynadacaq, amma söhbəti, zarafatı, çayın üstündə qurulan səmimiyyəti gətirməyəcək.

Ona görə də həmin kişinin paylaşdığı foto əslində “qələbə” nümayişi deyil. Bu, əslində, qlobal bir sualdır: texnika doğrudanmı həyat yoldaşını, ailə münasibətlərini əvəz edə bilər? Məncə, yox. Çünki ev təkcə təmiz mətbəx deyil. Ev həm də bişən yeməyin qoxusu, əl ilə yuyulan stəkanın şüşədə qoyduğu sabun izi, süfrə arxasında bölüşülən gündəlik söhbətlərdir.

Məişət texnikası həyatımızı asanlaşdırır, vaxt qazandırır. Amma biz o vaxtı nəyə sərf edirik? Əgər qazanılan boş saatları telefona, sosial şəbəkəyə həsr ediriksə, bu, artıq rahatlıq deyil, tənbəlliyin yeni formasıdır. Əsl balans odur ki, texnika bizə işimizi görsün, biz isə boşalan vaxtımızı insani münasibətlərə, ünsiyyətə, öz inkişafımıza sərf edək.

Unutmayaq: ev yalnız texnika ilə deyil, insanın nəfəsi, səsi, sevgisi ilə isti qalır. Qablar qabyuyanda təmizlənə bilər, amma münasibətlər üçün “təmir düyməsi” hələ kəşf olunmayıb.