Mir Cəlal Paşayevin ədəbi bədii və elmi publisistik irsi

Bakivaxti portalından əldə olunan məlumata əsasən, Icma.az xəbər verir.

Apelin 26-sı Azərbaycan ədəbiyyatının görkəmli nümayəndəsi,yazıçı, filologiya elmləri doktoru, Mir Cəlal Paşayevin doğum günüdür

Azərbaycan ədəbiyyatının və filologiya elminin görkəmli nümayəndələrindən biri olan Mir Cəlal Paşayev XX əsr milli mədəni fikrinin formalaşmasında mühüm rol oynamış şəxsiyyətlərdən hesab olunur. O, təkcə yazıçı kimi deyil, həm də ədəbiyyatşünas alim, pedaqoq və publisist kimi Azərbaycan itimai fikir tarixində silinməz iz qoyub.

Mir Cəlalın yaradıcılığı milli-mənəvi dəyərlərin qorunması, insan xarakterinin mənəvi təhlili və cəmiyyətin sosial problemlərinin bədii ifadəsi ilə seçilir...

Mir Cəlal Paşayev 1908-ci il aprelin 26-da anadan olmuş, həyatını Azərbaycan ədəbiyyatının inkişafına həsr etmişdir. O, uzun illər Bakı Dövlət Universitetində çalışaraq klassik və müasir Azərbaycan ədəbiyyatının tədqiqi ilə məşğul olmuşdur. Mir Cəlal yalnız nəzəri tədqiqatçı deyildi; o, publisistik məqalələrində dövrün ictimai hadisələrinə münasibət bildirərək ziyalının cəmiyyət qarşısındakı məsuliyyətini ön plana çıkirdi.

Mir Cəlalın bədii yaradıcılığında publisistik düşüncə xüsusi yer tutur. “Bir gəncin manifesti” kimi əsərlərində müəllif təkcə fərdi taleləri deyil, bütöv bir xalqın tarixi-mənəvi mübarizəsini təqdim etmişdir. Onun satirik hekayələri isə cəmiyyətin bürokratik problemlərini, insan münasibətlərindəki süni davranışları kəskin tənqid edirdi.

Mir Cəlalın qələmi həmişə insanın daxili aləminə nüfuz edir, vicdan və mənəviyyat məsələlərini bədii-estetik müstəviyə çıxarırdı. Bu xüsusiyyət onun publisistik yazılarında aydın hiss olunur və onu Azərbaycan publisistikasının seçilən simalarından birinə çevirir.

Mir Cəlal Paşayevin yaradıcılığı klassik realizm ənənələri ilə sıx bağlıdır. Onun əsərlərində həyat hadisələrinin obyektiv təsviri, insan xarakterinin sosial mühitə qarşılıqlı əlaqədə təqdim olunması əsas prinsip kimi çıxış edir. Yazıçı üçün əsas mövzu insan və cəmiyyət münasibətləridir. Bu münasibətlərdə o, xüsusilə mənəvi deformasiyaları, sosial ədalətsizliyi və fərdi məsuliyyət məsələlərini ön plana çəkir.

Mir Cəlalın estetik konsepsiyası humanizmə əsaslanır. Onun qəhrəmanları çox vaxt mənəvi seçim qarşısında qalır və bu seçim onların daxili aləmini açmaq üçün əsas vasitəyə çevrilir. Bu baxımdan yazıçının yaradıcılığı psixoloji realizm elementləri ilə zəngindir.

Mir Cəlalın nəsrində sosial tənqid mühüm yer tutur. Xüsusilə onun hekayələrində və povestlərində bürokratiya, riyakarlıq, mənəvi saxtakarlıq kimi problemlər kəskin şəkildə ifşa olunur. Bu baxımdan onun satirik üslubu diqqətəlayiqdir.

“Bir gəncin manifesti” əsəri yazıçının ideya-bədii axtarışlarının zirvəsi hesab olunur. Bu əsərdə fərdi taleyin timsalında bütöv bir nəslin sosial-ideoloji formalaşma prosesi göstərilir. Əsərdə maarifçilik ideyaları, milli özünüdərk və sosial ədalət anlayışları əsas ideya xəttini təşkil edir.

Mir Cəlalın bədii yaradıcılığında psixologizm xüsusi yer tutur. Onun qəhrəmanları yalnız xarici hərəkətləri ilə deyil, daxili düşüncə və hisləri ilə təqdim olunur. Yazıçı insanın mənəvi dünyasını incə detallarla açaraq oxucunu qəhrəmanın daxili konfliktinə cəlb edir.

Bu xüsusiyyət xüsusilə fərdi məsuliyyət və vicdan məsələlərinin işlənməsində özünü göstərir. Mir Cəlal üçün insanın əsl mahiyyəti onun daxili aləmində gizlidir və yazıçı bu aləmi bədii vasitələrlə üzə çıxarmağa çalışır.

Mir Cəlal Paşayevin dili sadə, lakin ifadəlidir. Onun üslubu xalq danışıq dilinə yaxın olmaqla yanaşı, yüksək bədii-estetik keyfiyyətlərə malikdir. Yazıçı dil vasitəsilə obrazların xarakterini açmağa nail olur.

Onun satirik hekayələrində dilin ironik və kinayəli çalarları güclüdür. Bu isə müəllifin sosial tənqid funksiyasını daha təsirli edir. Eyni zamanda, lirizm elementləri də onun nəsrində özünü göstərir və bu, yaradıcılğa emosional dərinlik qazandırır...

XX əsrin ən sarsıdıcı hadisələrindən biri olan Böyük Vətən müharibəsi yalnız siyasi və hərbi tarixdə deyil, həm də ədəbi-mədəni mühitdə dərin izlər buraxmışdır. Müharibə dövrü Azərbaycan ədəbiyyatında yeni mövzu və motivlərin yaranmasına, yazıçıların dünyagörüşündə ciddi transformasiyalara səbəb olmuşdur. Bu baxımdan Mir Cəlal Paşayevin yaradıcılığı müharibənin insan psixologiyasına, mənəviyyata və ictimai münasibətlərə təsirini əks etdirən mühüm ədəbi nümunələr təqdim edir.

Böyük Vətən müharibəsi dövründə ədəbiyyat ideoloji və mənəvi səfərbərlik vasitəsinə çevrilmişdi. Yazıçılar cəmiyyətin ruh yüksəkliyini qorumaq, vətənpərvərlik hislərini gücləndirmək və düşmənə qarşı nifrət formalaşdırmaq kimi funksiyaları yerinə yetirirdilər. Mir Cəlal da bu prosesdən kənarda qalmamış, publisistik yazıları və bədii əsərləri ilə də dövrün ideoloji çağırışlarına cavab vermişdir.

Onun müharibə illərindəki yaradıcılığında vətən sevgisi, milli birlik və mənəvi dözümlülük əsas ideya xəttinə çevrilir. Lakin Mir Cəlal bu mövzulara yalnız ideoloji çərçivədə deyil, həm də humanist və psixoloji aspektdən yanaşır.

Müharibə Mir Cəlalın yaradıcılığında mövzu dairəsini genişləndirmişdir. Əgər müharibədən əvvəl onun əsərlərində daha çox sosial-məişət problemləri və fərdi xarakterlərin tənqidi üstünlük təşkil edirdisə, müharibə dövründə aşağıdakı motivlər ön plana çıxır:

-Vətənpərvərlik və qəhrəmanlıq;

-Fədakarlıq və özünüqurbanvermə;

-Arxa cəbhənin mənəvi yükü;

-İnsan iradəsinin sınağı;

-Müharibənin doğurduğu psixoloji travmalar.

Bu motivlər yazıçının əsərlərində yalnız hadisə səviyyəsində deyil, həm də obrazların daxili aləmi vasitəsilə təqdim olunur.

Mir Cəlalın müharibə dövrü publisistikası xüsusi diqqətə layiqdir. Onun məqalələrində vətən müharibəsinin mənəvi əsaslandırılması, xalqın birliyinə çağırış, əmək qəhrəmanlığının təbliği, faşizmə qarşı ideoloji mübarizə xüsusiyyətləri müşahidə olunur. Bu məqalələr yalnız ideoloji mətnlər deyil, həm də yüksək ədəbi-estetik keyfiyyətə malik publisistik nümunələrdir. Mir Cəlal burada da dilin sadəliyi və təsir gücü ilə seçilir...

Mir Cəlal Paşayev Azərbaycan ədəbiyyatı tarixində yalnız nasir kimi deyil, həm də ciddi ədəbiyyatşünas alim və publisist kimi tanınır. Onun elmi və publisistik yaradıcılığı milli ədəbi fikrin inkişafında mühüm mərhələ təşkil edir. Bu yaradıcılıq həm nəzəri sistemlilik, həm də ictimai-fəlsəfi aktuallıq baxımından diqqəti cəlb edir.

Mir Cəlal klassik Azərbaycan ədəbiyyatının, xüsusilə Məhəmməd Füzuli irsinin öyrənilməsində mühüm rol oynamışdır. O, Füzuli poeziyasının poetik sistemi, obrazlar aləmi, lirizm və fəlsəfi məzmunu kimi aspektlərini elmi şəkildə təhlil etmişdir. Bu tədqiqatlar milli ədəbiyyatşünaslığın metodoloji əsaslarının formalaşmasına xidmət etmişdir.

Mir Cəlal ədəbiyyatın mahiyyəti, funksiyası və inkişaf qanunauyğunluqları barədə sistemli fikirlər irəli sürmüşdür. Onun nəzəri yanaşması aşağıdakı xüsusiyyətlərlə seçilir:

-realizm prinsiplərinin əsaslandırılması;

-ədəbiyyatın ictimai funksiyasının vurğulanması;

-bədii obrazın sosial mahiyyətinin izahı.

Bu baxımdan o, ədəbiyyatı yalnız estetik hadisə deyil, həm də sosial şüurun forması kimi qiymətləndirirdi.

Mir Cəlal Paşayevin elmi əsərləri bir sıra fundamental xüsusiyyətlərlə seçilir. Onun tədqiqatları təsadüfi müşahidələr deyil, bütöv elmi konsepsiyanın tərkib hissəsidir. Ədəbiyyat hadisələri konkret tarixi şəraitdə öyrənilir, bu isə elmi obyektivliyi təmin edir.

Mir Cəlal elmi dili sadə və anlaşıqlı saxlayaraq geniş oxucu auditoriyasına müraciət edə bilmişdir. Onun tədqiqatlarında milli kimlik və ədəbi irsə hörmət əsas yer tutur.

Mir Cəlal Paşayevin elmi və publisistik yaradıcılığı Azərbaycan ədəbi fikrinin inkişafında mühüm rol oynamışdır. Onun əsərləri elmi dərinlik, ictimai aktuallıq, bədii-estetik düşüncə kimi keyfiyyətlərin vəhdəti ilə seçilir. Bu yaradıcılıq yalnız öz dövrü üçün deyil, müasir dövr üçün də aktualdır və Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığının əsas sütunlarından biri kimi qiymətləndirilir...

Mir Cəlal Paşayevin mənəvi irsi onun ailəsində də davam etdirilir. Onun nəvəsi, 2017-ci ildən Azərbaycan Respublikasının Birinci vitse-prezidenti Mehriban xanım Əliyeva müasir Azərbaycan ictimai həyatında mühüm yer tutan şəxsiyyətlərdən biridir. Bu vəzifədə o, dövlət siyasətinin həyata keçirilməsində fəal iştirak edir, sosial rifahın yüksəldilməsi və humanitar siyasətin gücləndirilməsi istiqamətində təşəbbüslərlə çıxış edir, qadınların ictimai-siyasi həyatda rolunun artırılmasına töhfələr verir. Mehriban Əliyevanın mədəniyyət, təhsil, səhiyyə və humanitar sahələrdə fəaliyyəti ailəsində formalaşan ziyalı ənənəsinin davamı kimi qiymətləndirilə bilər.

O, Heydər Əliyev Fondunun prezidenti kimi təhsil, səhiyyə və sosial müdafiə layihələri həyata keçirir, məktəblərin, xəstəxanaların tikintisi və bərpasını təşkil edir, aztəminatlı ailələrə və xüsusi qayğıya ehtiyacı olan insanlara dəstək verir. Fondun fəaliyyəti yalnız ölkə daxilində deyil, xaricdə də geniş miqyasda həyata keçirilir. Onun fəaliyyətində Mir Cəlalın təbliğ etdiyi humanizm, maarifçilik və milli dəyərlərə bağlılıq prinsipləri müşahidə olunur.

Mehriban Əliyeva Azərbaycanın milli-mədəni irsinin qorunması və təbliği istiqamətində mühüm işlər görüb. Tarixi abidələrin bərpasına dəstək verib, Azərbaycan musiqisinin, xüsusilə muğam sənətinin dünyada tanıdılmasına çalışmış və buna nail olub, beynəlxalq mədəni layihələrdə iştirak edib. O, həmçinin UNESCO və ISESCO-nun xoşməramlı səfiri kimi fəaliyyət göstərib..

Mehriban Əliyeva beynəlxalq səviyyədə humanitar dialoqun inkişafına töhfə verir, mədəniyyətlərarası əməkdaşlığın gücləndirilməsini təşviq edir, Azərbaycanın beynəlxalq imicinin möhkəmlənməsində mühüm rol oynayır.

Azərbaycan parlamentarizmi tarixində elə simalar var ki, onların fəaliyyəti təkcə qanunvericilik çərçivəsi ilə məhdudlaşmır, həm də cəmiyyətin mənəvi-ictimai həyatına təsir göstərir. Mehriban Əliyeva məhz belə şəxsiyyətlərdəndir. Onun Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisində deputat kimi fəaliyyəti həm siyasi yetkinlik, həm də humanist yanaşma nümunəsi kimi yadda qalıb.

Mehriban Əliyeva 2005 və 2010-cu illərdə keçirilən seçkilərdə yüksək seçici etimadı qazanaraq Milli Məclisə deputat seçilib. Bu fakt onun cəmiyyət tərəfindən qəbul edilən və etibar edilən siyasi fiqur olduğunu göstərir.

Deputat kimi fəaliyyəti dövründə o, parlament müzakirələrində fəallığı, çıxışlarında sosial həssaslıq və humanizmə üstünlük verməsi ilə seçilmişdir. Onun çıxışları formal siyasi ritorikadan daha çox insan talelərinə toxunan məzmunu ilə diqqət çəkirdi.

Mehriban Əliyevanın deputatlıq fəaliyyətində ən yaddaqalan məqamlardan biri amnistiya təşəbbüsləri ilə bağlıdır. Onun təşəbbüsü ilə qəbul edilən amnistiya aktları minlərlə məhkumun azadlığa çıxmasına və yenidən cəmiyyətə inteqrasiya olunmasına şərait yaradıb.

Bu təşəbbüslər sadəcə hüquqi addım deyil, həm də cəmiyyətə verilən mühüm mesaj idi: dövlət yalnız cəza mexanizmi deyil, həm də mərhəmət və ikinci şans institutudur.

Mehriban Əliyevanın deputat kimi fəaliyyətində seçicilərlə əlaqə xüsusi yer tuturdu. O, yalnız qanunvericilik təşəbbüsləri ilə deyil, həm də sosial problemlərin həllinə yönəlmiş praktik addımları ilə seçilirdi.

Onun fəaliyyəti cəmiyyətin həssas təbəqələrinə diqqət, aztəminatlı ailələrə dəstək və sosial rifahın yaxşılaşdırılması istiqamətində ardıcıl təşəbbüslərlə yadda qalıb.

Mehriban Əliyeva parlamentdə fəaliyyət göstərdiyi müddətdə bir sıra qanunvericilik təşəbbüslərinin müəllifi və iştirakçısı olub. O, müasir dövrün çağırışlarına cavab verən qanunların hazırlanmasında iştirak etmiş, qanunvericilik bazasının təkmilləşdirilməsinə töhfə verib. Onun özünün də dediyi kimi, “Milli Məclisdə qəbul edilən qanunlar ölkədə həyata keçirilən islahatların hüquqi əsasını təşkil edir”...

Azərbaycan ədəbiyyatının görkəmli nümayəndəsi Mir Cəlal Paşayev yaşasaydı, bu gün 118 yaşı tamam olacaqdı. Bu fakt sadə bir riyazi hesablamadan daha çox, onun irsinin zamanlar üzərindən keçərək bu günə qədər gəlib çatmasının simvolik ifadəsi kimi qiymətləndirilə bilər. O, yalnız öz dövrünün yazıçısı deyildi; milli düşüncənin, mənəvi dəyərlərin və humanist ideyaların daşıyıcısı idi. Onun əsərlərində qaldırılan sosial, etik və psixoloji problemlər bu gün də aktuallığını qoruyur. Bu mənada onun “yaşı” yalnız bioloji ölçü ilə deyil, ideyaların yaşarlılığı ilə müəyyən olunur.

Əgər Mir Cəlal bu gün aramızda olsaydı, şübhəsiz ki, yenə də cəmiyyətin mənəvi problemlərinə həssas yanaşar, insanın daxili dünyasını araşdırmağa davam edərdi. Onun 118 illik “şərti yaşı” əslində Azərbaycan ədəbiyyatının davamlılığını və klassik irsin ölməzliyini ifadə edən bir göstəricidir.

İradə Sərdarova,