Ölkəmizin təhlükəsizlik üçün yaratdığı mesencerin istifadəçi sayı nə qədərdir?

Artıq bir müddətdir dövlətlər öz milli mesencerlərini yaratmaqla məşğuldurlar. Belə ki, Qazaxıstanda dövlət xidməti, işgüzar yazışmalar və xidmət məlumatlarının paylaşılması zamanı rəsmi ünsiyyət üçün milli mesencer "Aitu" üstün tutulur. Rusiya hökuməti də dövlətin dəstəklədiyi "Max" mesencerinin sentyabrın 1-dən etibarən ölkədə satılan bütün mobil telefon və planşetlər də daxil olmaqla qadcetlərdə məcburi şəkildə əvvəlcədən quraşdırılmış tətbiqlər siyahısına daxil ediləcəyini söyləyib.

Həmçinin Türkiyədə milli sosial media kimi "NEXT Social" platformasından istifadə edilir. Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan da həmin platformaya qoşulub.

Azərbaycan bu tendensiyaya İkinci Qarabağ müharibəsi ərəfəsində qoşulub. Xüsusi Rabitə və İnformasiya Təhlükəsizliyi Dövlət Xidməti (XRİTDX) tərəfindən dövlət qurumlarının istifadəsinə verilən "TİMS" mesajlaşma tətbiqi "WhatsApp" kimi tətbiqlərə tam alternativ lokal serverlər üzərində qurulmuş, təhlükəsizliyi gücləndirilmiş bir həldir.

Bu barədə Oxu.Az-a müsahibəsində XRİTDX-nin baş idarə rəisinin müavini Tural Məmmədov məlumat verib.

Onunla müsahibəni təqdim edirik:

- Qazaxıstan, Türkiyə, Rusiya və bəzi başqa ölkələr özlərinin mesencerlərini yaradıblar. Maraqlıdır, ölkələrin ardıcıl olaraq öz milli mesencerlərini yaratma tendensiyasına qoşulması hansı zərurətdən meydana gəlir?

- Bildiyiniz kimi son ildə bir sıra ölkələrarası münaqişələr diqqət mərkəzində olub və belə həssas dönəmlərdə tətbiq edilən bir sıra məhdudiyyətlər, yayılan xəbərlər xüsusi diqqət çəkib. Bunlara "WhatsApp" tətbiqinin geniş istifadə olunmasının informasiya təhlükəsizliyinə ciddi risklər yaratması ilə bağlı müxtəlif ölkələrin verdiyi əhəmiyyətli bəyanatları nümunə göstərmək olar. Belə ki, bu il ABŞ Nümayəndələr Palatasının administrasiyası Konqres əməkdaşlarına iş yerinə bağlı cihazlarda "WhatsApp" mesajlaşma proqramından istifadə etməyi qadağan edib. Həmçinin sonuncu İran-İsrail münaqişəsi zamanı İsrailin Ümumi Təhlükəsizlik Xidməti də ölkə nazirlərinə "WhatsApp" tətbiqindən istifadəni qadağan edib, İran hökuməti isə öz növbəsində bu ilin iyun ayında ölkə vətəndaşlarına rəsmi xəbərdarlıq edərək "WhatsApp"ın telefonlardan silinməsini tövsiyə edib.

Eyni zamanda, Rusiya hökuməti "WhatsApp"ın tezliklə dayandırılmalı olduğunu bildirərək, 2025-ci ilin sentyabr ayından etibarən Rusiyada satılan hər yeni cihaza hökumət xidmətləri ilə inteqrasiya olunmuş yerli "Max" mesajlaşma tətbiqinin quraşdırılmasının nəzərdə tutulduğunu bəyan edib. "WhatsApp" tətbiqində olan boşluqlar barədə, hətta "Meta" şirkəti 2024-cü ilin mart ayında "WhatsApp"ın təhlükəsizlik bölməsində öz işçiləri üçün xəbərdarlıq yayıb. Xəbərdarlıqda deyilir ki, tətbiqin güclü şifrləmə imkanlarına baxmayaraq, "WhatsApp" istifadəçiləri bəzi hökumətlər tərəfindən izlənilə bilir. Belə ki, izləmə vaxtı istifadəçilərin kimlərlə yazışması, hansı qruplarda yer alması və hətta cari yerləri barədə məlumatları əldə etmək mümkün olur.

Bir az öncə qeyd etdiklərimdən də aydın görünür ki, sözügedən təhlükələr dövlətləri belə addım atmağa və təhlükəsiz kommunikasiya vasitələrini hansısa üçüncü tərəfin əlinə, iradəsinə verməmək üçün öz kommunikasiya vasitələrini yaratmaq məcburiyyətində qalırlar. Bu qərar ölkələrin ən azından dövlət müəssisələrinin təhlükəsiz kommunikasiyası üçün çox vacib və zəruri addımlardan biridir. Bilirsiniz ki, bu kimi mesajlaşma tətbiqləri sadəcə yazı və səs mübadiləsi üçün deyil, eləcə də sənədlərin mübadiləsi üçün aktiv istifadə oluna bilir. Eyni zamanda, hədəflənmiş reklamlar üçün reklam agentliklərinə metadatalar satan bir sıra mesajlaşma tətbiqləri insanları istər istifadə etdikləri söz bazaları, istər səs bazaları, istərsə də geolokasiyaların uyğun daima izləməkdə, onları profilləşdirməkdə maraqlı olur. Belə izlənmə nümunələrini son illərdə beynəlxalq səviyyədə qalmaqala çevrilmiş bir çox hadisələrdə və ya adicə istifadə etdiyimiz söz və yazılara uyğun reklamların qarşımıza çıxması ilə də müşahidə edə bilərik.

- Sözügedən ölkələrin Azərbaycanla qonşu və dost ölkə olduğunu nəzərə alsaq, Azərbaycan da öz mesencerini yarada bilərmi?

- Azərbaycan öz mesencerini artıq müharibə dövründən yaradıb və istifadəyə verib. Müharibə dövründə bu tətbiq məhdud çərçivədə məlumat mübadiləsi üçün istifadə olunurdusa, artıq əldə olunmuş müsbət təcrübə bu tətbiqin bütün dövlət qurumlarında istifadəsinə zəmin yaradıb. XRİTDX tərəfindən dövlət qurumlarının istifadəsinə verilən bu mesajlaşma tətbiqi (TİMS) "WhatsApp" kimi tətbiqlərə tam alternativ lokal serverlər üzərində qurulub, təhlükəsizliyi gücləndirilmiş bir həldir.

- Bu tətbiqin yaradılma səbəbi nədir?

- Sözügedən tətbiqin yaradılması səbəblərindən biri bu sahədə kibersuverenliyimizi təmin etməkdir. Belə ki, müharibənin ilkin dövrlərində bir sıra əməliyyatlar zamanı əməliyyat qrupları məlumat mübadiləsi üçün "WhatsApp"dan istifadə etməyə çalışsa da, bir çox hallarda həmin hesablar hansısa səbəblərdən bloklanaraq məlumat mübadiləsinə süni maneələr yaradıb. Xüsusi şifrələmə tətbiq edilən lokal həllin qurulması bu cür problemləri və təhlükəsizliklə bağlı digər narahatlıqları kökündən aradan qaldırdı. XRİTDX tərəfindən informasiya təhlükəsizliyinin müasir tələblərə cavab verməsi üçün bütün tədbirlər həyata keçirilir və daim diqqət mərkəzində, nəzarətdə saxlanılır.

- "TİMS" mesajlaşma tətbiqində hazırda nə qədər istifadəçi var?

- Hazırda bir sıra dövlət qurumları məlumat mübadiləsini yalnız bu həll vasitəsilə həyata keçirir. Ümumilikdə sistemin 3000-ə yaxın istifadəçisi var. Dövlət qurumlarından bu tətbiqdən istifadə üçün daxil olan müraciətlər gündən-günə artmaqdadır.

Aygün Mirakif