Opera orkestri Bir rəsmin dedikləri

"Bir rəsmin dedikləri" rubrikasının budəfəki qonağı Sumqayıt şəhər 6 nömrəli tam orta məktəbin müəllimi Nəyimi Nəbiyevdir. Müsahibimizlə məşhur fransız rəssamı Edqar Deqanın "Opera orkestri" əsərindən danışmışıq.

Edqar Deqa XIX əsr Fransa incəsənətinin görkəmli nümayəndələrindən biri, rəssam, qrafik, heykəltaraş və fotoqraf kimi fəaliyyət göstərmiş sənətkardır. O, impressionizm hərəkatının əsas nümayəndələri sırasında yer alsa da, yaradıcılığında akademik rəsm ənənələrinə, dəqiq xətt quruluşuna və realist müşahidəyə xüsusi əhəmiyyət verib. Deqa özünü daha çox realist və ya müstəqil rəssam kimi təqdim etməyə üstünlük verirdi. Onun yaradıcılığında insan fiqurunun hərəkəti, gündəlik həyat səhnələri, balet, teatr və Parisin əyləncə məkanları mühüm yer tutur.

Rəssam ənənəvi kompozisiya prinsipləri ilə yanaşı, qeyri-adi baxış bucaqlarından, asimmetrik kadr quruluşundan və gözlənilməz fiqur yerləşdirmələrindən istifadə edib. Fotoqrafiyanın və yapon qrafikasının təsiri ilə ani görüntü təəssüratını gücləndirib. Xüsusilə balet rəqqasələrinin məşqlərini, səhnə çıxışlarını və gündəlik hazırlıq proseslərini təsvir edən əsərləri ilə tanınıb.

- Əsər Deqa yaradıcılığının hansı dövrünə təsadüf edir?

- "Opera orkestri" əsəri təxminən 1870-ci ildə yaradılıb. Bəzi mənbələrdə 1868-1869-cu illər də göstərilir. Kətan üzərində yağlı boya ilə işlənmiş əsərin ölçüsü 56,6 ? 46 santimetrdir və hazırda Parisdəki Orse muzeyində saxlanılır.

Əsərin yaranması Deqanın XIX əsrin ikinci yarısında Paris opera mühitinə və səhnə sənətinə artan marağı ilə bağlıdır. Rəssam opera teatrının səhnəsini, orkestr çuxurunu, tamaşaçı yerlərini və balet məşqlərini müşahidə edərək bu mühiti yaradıcılığının əsas mövzularından birinə çevirib. "Opera orkestri"ndə də tamaşaçının baxış nöqtəsindən orkestr çuxurunu və arxa planda çıxış edən balerinaları təsvir edib.

Əsərdə təsvir olunan musiqiçilər Paris opera mühitində fəaliyyət göstərən real şəxslərdir. Onların arasında faqot ifaçısı və bəstəkar Dezire Diyo (D?sir? Dihau) da yer alır. Diyo həm əsərin sifarişçisi olub, həm də onu öz kolleksiyasında saxlayıb. Əsər 1870-ci ildə Lill şəhərində nümayiş etdirilib.

Beləliklə, Deqa bu əsərdə portret və janr səhnəsi xüsusiyyətlərini birləşdirərək XIX əsr Parisinin musiqi və teatr həyatından bir anı əks etdirib.

- Əsərin kompozisiyası haqqında nə deyə bilərsiniz?

- Edqar Deqanın "Opera orkestri" əsərinin kompozisiyası teatr məkanının müxtəlif hissələrini, orkestr musiqiçilərini və səhnədə çıxış edən balerinaları vahid təsvir mühitində birləşdirir. Rəssam ənənəvi səhnə təsvirindən fərqli olaraq, tamaşaçının baxışını birbaşa səhnəyə deyil, orkestr çuxurundakı musiqiçilərə yönəldib, balerinaları isə kompozisiyanın yuxarı hissəsində, arxa planda təqdim edib.

Əsərin əsas xüsusiyyətlərindən biri ön və arxa plan arasındakı kəskin fərqdir. Ön planda musiqiçilərin iri fiqurları yerləşir; onların baş və çiyinləri tamaşaçıya çox yaxın rakursdan göstərilir. Arxa plandakı balerinalar isə daha kiçik ölçüdə və nisbətən işıqlı mühitdə təsvir olunub. Bu ölçü fərqi məkan dərinliyi yaradır və baxışı orkestr üzvlərindən səhnədəki rəqqasələrə doğru istiqamətləndirir.

Musiqiçilərin kadr daxilində sıx yerləşdirilməsi və bəzi fiqurların çərçivədən kənarda qalması əsərə təbii müşahidə təsiri verir. Deqa fiqurları tam və simmetrik şəkildə yerləşdirməkdən imtina edərək, sanki tamaşaçının qarşısında real teatr mənzərəsi canlandırıb. Qismən kəsilmiş fiqurlar təsvir olunan məkanın rəsm çərçivəsindən daha geniş olduğunu hiss etdirir.

Arxa plandakı balerinaların müxtəlif rəqs pozalarında və fərqli istiqamətlərdə yerləşdirilməsi kompozisiyaya ritm və dinamika gətirir. Onların açıq rəngli geyimləri tünd və yaşılımtıl fonun üzərində daha aydın seçilir. Beləliklə, rəqqasələr həm məkan baxımından arxa planda qalır, həm də kompozisiyanın məzmun və rəng baxımından əsas elementlərindən birinə çevrilirlər.

Kompozisiyada asimmetrik quruluş da diqqəti cəlb edir. Fiqurların müxtəlif ölçülərdə və fərqli istiqamətlərdə yerləşdirilməsi, sağ və sol hissələrdə sıxlığın eyni olmaması əsərin canlılığını artırır. Üfüqi və şaquli istiqamətlərin qarşılıqlı əlaqəsi də bu dinamikanı gücləndirir: orkestrin sıx qruplaşması aşağı hissədə üfüqi ağırlıq yaradır, balerinaların hərəkətləri və səhnə dekorasiyası isə kompozisiyaya şaquli ritm gətirir.

Əsərin yuxarı hissəsindəki dekorativ, ağac budaqlarını və yarpaqları xatırladan elementlər səhnə fonunu mürəkkəbləşdirir. Tünd yaşıl, boz və açıq çalarların qarşılıqlı əlaqəsi balerinaların açıq geyimlərini daha qabarıq göstərir.

Kompozisiyada işıq və kölgə qarşılaşdırılması da mühüm rol oynayır. Ön plandakı musiqiçilər əsasən tünd rəngli və kölgəli sahədə, balerinalar isə daha işıqlı mühitdə təqdim edilib. Məkan perspektivi klassik xətti perspektivdən çox, fiqurların ölçüsü, rəng və üst-üstə yerləşdirilməsi vasitəsilə yaradılıb.

Musiqi alətləri də kompozisiyanın mühüm elementlərindəndir. Onlar yalnız orkestrin fəaliyyətini göstərmir, həm də fiqurların yerləşməsini və aşağı hissədəki vizual ağırlığı müəyyənləşdirir. Musiqiçilərin bədənləri ilə alətlərin formaları arasındakı əlaqə əsərin plastik quruluşunu tamamlayır.

Əsərin kompozisiyasında diqqət çəkən başqa cəhət odur ki, rəssam orkestr çuxuru ilə səhnəni bir-birindən təcrid etmir. Əksinə, hər iki məkanı eyni baxış çərçivəsində birləşdirərək tamaşanın görünən və eşidilən tərəflərini vahid bədii mühitdə təqdim edir. Bu, musiqiçilərlə balerinalar arasındakı qarşılıqlı asılılığı daha aydın göstərir.

Ümumilikdə, əsərin kompozisiyası çoxplanlılıq, asimmetrik yerləşdirmə, iri ön plan fiqurları, kadrlaşdırma və işıq-kölgə qarşılaşdırılması üzərində qurulub. Deqa bu üsullarla teatr hadisəsini qeyri-ənənəvi rakursdan təqdim edib.

- Əsərdə rəng həlli necədir?

- "Opera orkestri" əsərinin rəng həlli tünd və açıq, isti və soyuq çalarların qarşılıqlı münasibəti üzərində qurulub. Tünd qəhvəyi, qara, yaşıl, boz, sarımtıl və ağ rənglər əsərin əsas palitrasını təşkil edir. Bu rənglər ön plandakı orkestr ilə arxa plandakı balet səhnəsi arasında aydın tonal fərq yaradır.

Ön planda qara, tünd qəhvəyi və digər dərin tonlar üstünlük təşkil edir. Bu tünd rəng kütləsi musiqiçilərə vizual ağırlıq verir və onları daha işıqlı səhnə fonundan ayırır. Rəssam fiqurların bütün detallarını sərt konturlarla göstərmək əvəzinə, bəzi sahələrdə forma ilə rəngin bir-birinə qarışmasına imkan verib.

Balerinaların ağ və açıq krem rəngli geyimləri isə bu tünd mühitlə güclü kontrast yaradır. Açıq rəngli ətəklər arxa plandakı yaşıl və boz çalarların fonunda seçilir, kompozisiyanın yuxarı hissəsinə işıqlılıq və yüngüllük gətirir. Geyimlərdəki yaşıl, boz və sarımtıl rəng keçidləri onların sadə, düz rəngli səth kimi deyil, işıq və kölgə ilə dəyişən həcmi formalar kimi qəbul edilməsinə imkan verir.

Əsərin arxa planında yaşılın müxtəlif çalarları geniş yer tutur. Tünd yaşıl, zeytun, boz-yaşıl və sarımtıl tonların qarışığı səhnə dekorasiyasına dərinlik və mürəkkəblik verir. Rəssam yaşıl rəngi vahid ton kimi deyil, müxtəlif intensivlikdə rəng ləkələri və keçidlərlə tətbiq edib.

İsti qəhvəyi, sarımtıl və torpaq çalarları soyuq yaşıl, boz və tünd neytral rənglərlə qarşılaşdırılır. Bu üsul əsərin rəng palitrasını zənginləşdirməklə yanaşı, teatr mühitinin dəyişkən işıq atmosferini də ifadə edir. Neytral və torpaq çalarları isə daha intensiv rəngləri tarazlaşdıraraq kompozisiyanın bütövlüyünü qoruyur.

Rəng ləkələrinin sərbəst tətbiqi də əsərin mühüm xüsusiyyətlərindəndir. Xüsusilə arxa planda rənglərin bir-birinə keçməsi və fırça izlərinin görünməsi təsvirə canlılıq verir. Bu üsul Deqanın ani müşahidə və dəyişkən işıq təəssüratını çatdırmaq istəyini göstərir.

Rənglər arasındakı tonal münasibət yalnız estetik məqsəd daşımır, həm də tamaşaçının baxışını kompozisiya daxilində istiqamətləndirir. Aşağı hissədəki tünd rəng kütləsi orkestri, yuxarıdakı açıq rənglər isə balet səhnəsini vizual baxımdan fərqləndirir. Bununla belə, yaşıl və boz çalarların müxtəlif hissələrdə təkrarlanması bu iki sahəni bir-birindən tam ayırmır, əksinə, vahid rəng bütövlüyü yaradır.

- Sizcə, bu rəsm bizə nə deyir?

- Edqar Deqanın "Opera orkestri" əsəri musiqi, rəqs və teatr mühitinin qarşılıqlı əlaqəsini göstərən maraqlı sənət nümunəsidir. Əsərdə diqqət çəkən əsas cəhət hadisənin qeyri-ənənəvi baxış bucağından təqdim olunmasıdır. Deqa yalnız səhnədəki balerinaları deyil, orkestrdə fəaliyyət göstərən musiqiçiləri də kompozisiyanın ön planına çıxarıb. Bununla rəssam teatr tamaşasının görünən səhnədən və onun musiqi müşayiətindən ibarət bütöv bir sənət hadisəsi olduğunu göstərir.

Əsərin kompozisiyası da bu fikri gücləndirir. Ön plandakı iri musiqiçi fiqurları, arxa plandakı işıqlı balerinalar, kadrdan kənarda qalan bədən hissələri və asimmetrik quruluş tamaşaçıda sanki hadisəni orkestrin yanından müşahidə etdiyi təəssüratını yaradır.

Məni düşündürən əsas məsələlərdən biri musiqi və rəqs sənətinin vahid bədii məkanda birləşdirilməsidir. Musiqiçilər və balerinalar müxtəlif planlarda təsvir olunsalar da, onların fəaliyyəti eyni tamaşanın ayrılmaz hissəsi kimi təqdim edilir. Bu baxımdan əsər yalnız balet səhnəsinin deyil, onun arxasında dayanan kollektiv əməyin də təsviridir.

Rəssamın insan fiqurlarını idealizə olunmuş və statik formada deyil, təbii vəziyyətlərdə təqdim etməsi də əsərin təsirini artırır. Ön plandakı musiqiçilərin yerləşdirilməsi və bir-birinə yaxın mövqeləri real müşahidə təəssüratı yaradır. Bu xüsusiyyət əsəri XIX əsr Parisinin şəhər və sənət həyatından müəyyən bir anı əks etdirən bədii nümunəyə çevirir.

Əsərin başqa bir mühüm cəhəti onun tamaşaçını səhnə sənətinin görünməyən tərəfləri barədə düşünməyə sövq etməsidir. Tamaşaçı adətən diqqətini səhnədəki rəqqasələrə yönəldir, Deqa isə həmin anın musiqiçilərin iştirakı olmadan mümkün olmadığını kompozisiyanın quruluşu ilə xatırladır. Bu mənada orkestr üzvlərinin ön plana çəkilməsi təsadüfi kompozisiya seçimi deyil, əsərin məzmununu müəyyənləşdirən əsas vasitələrdən biridir.

Eyni zamanda, rəssamın gündəlik və təbii anı seçməsi əsəri yalnız teatr tamaşasının təsviri olmaqdan çıxarır. Burada səhnə arxasında və orkestr çuxurunda çalışan insanların əməyinə, onların tamaşanın ümumi ritmindəki roluna da diqqət yönəldilir.

Mənim üçün "Opera orkestri"nin əsas dəyəri də buradadır: əsər bir tamaşanın yalnız göz önündə görünən hissəsini deyil, onu yaradan müxtəlif sənət sahələrinin və insanların birgə fəaliyyətini göstərir. Bu baxımdan Deqanın əsəri musiqi, rəqs, məkan və rəngin vahid kompozisiyada necə birləşə bildiyini nümayiş etdirir.

Aytac SAHƏD