Pasport necə yarandı: Taun sənədinin çoxəsrlik hekayəsi

Pasport təkcə səyahət üçün əvəzedilməz sənəd deyil.

Ticarətdən tutmuş rəsmi əməliyyatlara qədər bir çox sahədə pasport lazımdır. 

Təxminən 100 il əvvəl ortaya çıxan pasport niyə və necə istifadəyə verildi?

"Cebheinfo.az" xəbər verir ki, səyahət sənədinə bənzər bir sənəd ilk olaraq 14-cü əsrə aiddir. O zaman Avropada vəba tüğyan edirdi və Venesiya kimi şəhərlər bu xəstəliyə qarşı mübarizə yolları axtarırdılar. 

Bu, hər bir səyyahın göstərməli olduğu şəhadətnamə olan "taun məktubu"na səbəb oldu. Səyyah vəba epidemiyası olan ərazidən gəlirdisə, şəhərə girməsinə icazə verilmirdi. O zaman səyahət sənədi hələ vətəndaşlıqla deyil, yaşayış yeri ilə əlaqələndirilirdi. Vətəndaşlıq və pasport arasındakı əlaqə 20-ci əsrdə ortaya çıxdı.

Birinci Dünya müharibəsindən dərhal sonra pasport üçün qlobal standart ideyası irəli sürüldü. Bu vəzifə Birləşmiş Millətlər Təşkilatının (BMT) sələf təşkilatı olan və müharibədən sonra yaradılmış Millətlər Liqasına verildi.

İsveçrənin Cenevrə şəhərindəki Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Kitabxanası və Arxivində çalışan Hermine Dieboltun sözlərinə görə, bu gün bildiyimiz pasport təxminən 100 il əvvəl ortaya çıxıb.

Birinci Dünya müharibəsindən sonra sülhü təmin etmək üçün 1920-ci ildə Millətlər Liqası yaradılıb. Bu, köhnə müstəmləkə imperiyalarının dağıldığı və yeni milli dövlətlərin qurulduğu dövr idi. Müharibə zamanı köçkün düşmüş bir çox insanın şəxsiyyətini təsdiq edən yalnız yerli sənədləri var idi. Hətta müharibə zamanı Almaniya, Fransa, İngiltərə və İtaliya kimi dövlətlər “düşmən bölgələrindən” gələnlərdən ölkəyə daxil olmaq üçün “rəsmi şəxsiyyət vəsiqəsi” tələb edirdilər.

1918-ci ildən sonra bir çox insan qaçqın kimi yola düşdü. Sərhəd işçiləri müxtəlif yol sənədlərini yoxlamaqda və həqiqi sənədləri saxtadan ayırmaqda çətinlik çəkiblər. Ona görə də təcili həll yolu tapılmalı idi.

1920-ci ildə Millətlər Liqası səyahət sənədləri ilə bağlı standart qaydaları müzakirə etmək üçün üzv ölkələrin dövlət və hökumət başçılarını Parisdə bir araya gətirdi. Qərara alındı ki, pasportlar “vahid” görünüşdə olmalı və eyni məlumatları ehtiva etməlidir.

Sözügedən qərara əsasən, pasportlar bundan sonra 15,5x10,5 santimetr ölçüdə, 32 səhifədən ibarət olacaq və üz qabığında müvafiq ölkənin adı, bayrağı və ya gerbi əks olunacaq. Bu format bu gün də istifadə olunur.

Hətta o vaxtlar pasportu tənqid edənlər var idi. Onların əsas arqumenti pasportun səyahət edənlərin azadlığına deyil, onların nəzarətinə xidmət etməsi idi. BMT-nin arxivçisi Hermine Diebolt bu tənqidlərin səbəbini belə izah edir: 

"Bəzi dövlət və hökumət başçıları istəyirdilər ki, hər şey keçmişdə olduğu kimi qalsın, yəni sənəd aparmadan sərbəst hərəkət edə biləsən. Pasportlar heç də onların xoşuna gəlmirdi. Pasport almaq da çox bürokratiya və səy tələb etdi."

Digər reytinqə - "Henley Passport Index"-ə görə, ən güclü pasportlar siyahısında birinci yerdə Sinqapur, sonrakı yerlırdə Finlandiya, Fransa və Almaniya gəlir. Türkiyə bu indeksdə Rusiya ilə 46-cı yeri bölüşür.

Vətəndaşlığı olmayan və ona görə də pasportu olmayanlar da var. 

Dünyada təxminən 10 milyon insan rəsmi olaraq “vətəndaşlığı olmayan” statusuna malikdir. Məsələn, ABŞ Diplomatiya və İnsan Haqları İnstitutunun məlumatına görə, Almaniyada qaraçıların və sintilərin təxminən 70 faizi vətəndaşlığı olmayan hesab edilirlər.

Digər tərəfdən, cinayət əməlləri və satış üçün pasportlar var. Bu gün yüksək texnologiyalı pasportların saxtalaşdırılması getdikcə çətinləşsə də, başqa ölkələrə qaçmaq istəyən cinayətkarlar bu saxta səyahət sənədi üçün onları həbsdən və ya edamdan xilas edə biləcək sərvət ödəyə bilərlər.

Ancaq qanuni satış üçün pasportlar da var. Məsələn, Avropa Birliyinin üzvü olan Kipr kimi bəzi ölkələr öz sərhədlərini könüllü olaraq ən yüksək qiymət təklif edənlərə açır. 2013-cü ildə baş verən iqtisadi böhrandan sonra ölkədə “qızıl pasportlar və vizalar” satışına başlanaraq, ciddi gəlir yeri yaranıb. Hətta bəzi yüksək səviyyəli siyasətçilərin bu məqsədlə böyük rüşvət və korrupsiya sxemi qurduqları da üzə çıxdı. Bundan sonra “qızıl pasport” tətbiqi hələlik dayandırılıb.

Nigar
"Cebheinfo.az"

Bizi Telegramda izləyin

Problemlərinizi bizə yazın, şahidi olduğunuz hadisələri çəkib göndərin