Pərdə bağlandı... Düşünməyə davam...

Şahanə MÜŞFİQ

Hər dəfə yolumu teatrdan salanda, məni düşüncələrə qərq edən, suallarla baş-başa qoyan tamaşanın ardından bir daha fikirləşirəm: Teatrın ömrü nə zaman bitir? Sonra isə öz-özümə cavab verirəm: teatrın ömrü tamaşanın sonuncu səhnəsi, aktyorların baş əyməsi və zalda alqışların səslənməsi ilə tamamlanmır. Əslində, səhnədə baş verənlər pərdə bağlandıqdan sonra da tamaşaçının düşüncəsində, duyğularında, həyata və insanlara münasibətində yaşamağa davam edir. Teatrı digər sənət növlərindən fərqləndirən əsas xüsusiyyətlərdən biri də məhz budur: o, yalnız nümayiş olunan deyil, yaşanan, hiss edilən və insanın daxili dünyasında davam edən sənətdir.

İnsan həyatının müxtəlif məqamlarında özünü, ətrafındakıları, cəmiyyəti və zamanı anlamağa çalışır. Ədəbiyyat bu axtarışda ona sözlə, musiqi səslə, rəssamlıq rənglə, teatr isə insanın canlı varlığı, hərəkəti, sözü və emosiyası ilə yol göstərir. Səhnədə təqdim olunan hər obraz, yaşanan hər münaqişə, səsləndirilən hər fikir müəyyən mənada insanın öz həyatına yönəlmiş sualdır. Tamaşaçı bəzən səhnədə özünü görür, bəzən heç vaxt qarşılaşmadığı bir taleyin ağrısını yaşayır, bəzən də gündəlik həyatında cavabını tapa bilmədiyi suallarla üz-üzə qalır.

Bu baxımdan teatrın missiyasını yalnız estetik zövq yaratmaqla məhdudlaşdırmaq doğru olmazdı. Onun əsas vəzifələrindən biri insanı düşündürmək, cəmiyyətin görünən və görünməyən problemlərini sənətin dili ilə ifadə etmək, fərqli baxışları bir məkanda qarşılaşdırmaqdır. Teatr səhnəsi bəzən cəmiyyətin özünə tutduğu güzgüyə çevrilir. Həmin güzgüdə hər kəs özünü görməyə bilər, amma gördüyü mənzərə haqqında düşünməkdən də qaça bilməz.

Teatrın cəmiyyət qarşısında məsuliyyəti

Teatr tarix boyu cəmiyyətin ictimai, siyasi və mənəvi həyatından kənarda qalmayıb. Müxtəlif dövrlərdə səhnəyə çıxarılan əsərlər həmin zamanın insanını, onun düşüncə tərzini, mübarizəsini, arzularını və ziddiyyətlərini əks etdirib. Bəzən bir dramaturji əsər bütöv bir dövrün mənəvi mənzərəsini təqdim edib, bəzən bir obrazın taleyi minlərlə insanın yaşantısına çevrilib.

Teatrın gücü də elə bundadır: o, böyük ictimai problemləri konkret insan taleləri vasitəsilə ifadə edir. Müharibə, ədalətsizlik, mənəvi aşınma, ailə münasibətləri, nəsillər arasındakı uçurum, insanın özünə və cəmiyyətə yadlaşması kimi məsələlər səhnədə bədii hadisəyə çevrilərək tamaşaçıya təqdim olunur. Bu təqdimatın təsir gücü isə çox zaman birbaşa nəsihətdən daha böyük olur. Çünki teatr tamaşaçıya hazır hökm vermir, onu hadisənin iştirakçısına çevirir, seçimlər və nəticələr qarşısında düşünməyə vadar edir.

Lakin teatrın cəmiyyət qarşısında məsuliyyəti yalnız problemləri göstərməklə bitmir. Sənət həm də insanın mənəvi ehtiyaclarına cavab verməli, onun estetik dünyasını zənginləşdirməli, yaxşı ilə pis, doğru ilə yanlış, gözəlliklə eybəcərlik arasındakı sərhədləri daha dərindən anlamağa kömək etməlidir. Bu mənada teatrın ictimai missiyası ilə sənətkarlıq səviyyəsi bir-birindən ayrılmazdır. Məzmun nə qədər əhəmiyyətli olsa da, onun bədii ifadəsi zəifdirsə, tamaşaçıya təsiri də məhdudlaşa bilər.

Səhnə sənətinin ən böyük üstünlüklərindən biri isə canlı ünsiyyətdir. Aktyorla tamaşaçı arasında görünməz, lakin son dərəcə güclü əlaqə yaranır. Hər tamaşa həmin an, həmin məkanda yenidən doğulur. Eyni əsər müxtəlif günlərdə fərqli emosional çalarlarla təqdim oluna, eyni replika müxtəlif tamaşaçılarda ayrı-ayrı düşüncələr oyada bilər. Bu canlılıq teatrı texniki vasitələrlə tam əvəzlənməsi mümkün olmayan sənət hadisəsinə çevirir.

Dəyişən tamaşaçıya dəyişən teatr...

Müasir dövrdə teatrın qarşısında dayanan əsas məsələlərdən biri dəyişən tamaşaçı zövqü və davranışlarıdır. İnformasiya texnologiyalarının sürətli inkişafı, sosial şəbəkələrin gündəlik həyatın ayrılmaz hissəsinə çevrilməsi, vizual məzmunun əlçatanlığı insanların sənətə münasibətinə də təsir göstərib. Bu gün tamaşaçı istədiyi filmi, serialı, konserti və digər məzmunları bir neçə toxunuşla əldə edə bilir. Belə bir şəraitdə onu teatr salonuna gətirmək, diqqətini uzun müddət səhnədə baş verən hadisələrə yönəltmək əvvəlki dövrlərlə müqayisədə daha mürəkkəb məsələyə çevrilib.

Ancaq bu dəyişiklikləri yalnız tamaşaçının marağının azalması ilə izah etmək də düzgün olmazdı. Burada teatrın özünün müasir insanla hansı dildə danışması məsələsi də var. Cəmiyyət dəyişirsə, insanın sualları yenilənirsə, sənət də bu dəyişiklikləri duymalıdır. Bu, ənənələrdən imtina etmək və ya hər yeni tendensiyanın arxasınca getmək demək deyil. Əksinə, teatr öz bədii kimliyini qorumaqla müasir dövrün çağırışlarını anlamağı bacarmalıdır.

Bu gün gənc tamaşaçı üçün maraqlı olan əsərlərin seçilməsi, klassik dramaturgiyanın yeni səhnə həlləri ilə təqdim olunması, müasir müəlliflərin yaradıcılığına geniş yer verilməsi, eksperimental teatr layihələrinin dəstəklənməsi mühüm əhəmiyyət daşıyır. Bununla yanaşı, teatrın təbliği də yeni yanaşmalar tələb edir. Sosial şəbəkələrdə yalnız tamaşanın anonsunu paylaşmaq deyil, onun ideyasını, yaradıcı heyətin iş prosesini, aktyorların düşüncələrini və səhnə arxasında yaşanan yaradıcı axtarışları tamaşaçıya çatdırmaq lazımdır.

Teatr haqqında məlumatın əlçatan olması ilə teatr mədəniyyətinin formalaşması eyni məsələ deyil. Tamaşaçı yetişdirmək uzunmüddətli prosesdir. Bu proses ailədə, məktəbdə, ali təhsil müəssisələrində, mədəniyyət ocaqlarında və bütövlükdə cəmiyyətdə aparılmalıdır. Uşağın erkən yaşlarından teatrla tanış olması, məktəblilərin tamaşalara kollektiv şəkildə ekskursiyası, gənclər üçün müzakirə və görüşlərin təşkil edilməsi gələcək auditoriyanın formalaşmasına xidmət edə bilər.

Əslində, teatrı sevmək üçün yalnız səhnədə baş verənləri izləmək kifayət deyil. Tamaşaçı onun dilini, ifadə vasitələrini, şərti səhnə həllərini və bədii məntiqini də anlamağı öyrənməlidir. Bu isə mədəniyyət təhsilinin vacib istiqamətlərindən biridir.

Pərdəarxası qəhrəmanlar

Teatr haqqında danışarkən diqqət çox vaxt aktyorların ifasına, rejissorun quruluşuna və dramaturqun mətninə yönəlir. Halbuki hər bir tamaşanın arxasında böyük bir yaradıcı və texniki kollektivin əməyi dayanır. Rəssam, bəstəkar, xoreoqraf, işıq və səs rejissoru, geyim üzrə mütəxəssis, dekorator, səhnə maşinisti və digər əməkdaşlar tamaşanın bütöv sənət hadisəsinə çevrilməsində iştirak edirlər.

Tamaşaçı səhnədə gördüyü mənzərənin arxasında neçə saatlıq məşq, axtarış, mübahisə, sınaq və zəhmətin dayandığını çox zaman təsəvvür etmir. Bir neçə saniyə davam edən səhnə keçidi üçün günlərlə hazırlıq aparıla, bir obrazın xarakterini açan kiçik detal üzərində uzun müddət işlənə bilər. Tamaşa zamanı hər şeyin təbii və qüsursuz görünməsi isə məhz həmin görünməyən əməyin nəticəsidir.

Bu səbəbdən teatrın inkişafından danışarkən yalnız səhnədə görünən nəticələri deyil, həmin nəticəni mümkün edən yaradıcı mühitin vəziyyətini də nəzərə almaq lazımdır. Teatr sənətinin davamlı inkişafı peşəkar kadrların hazırlanmasından, gənc istedadların üzə çıxarılmasından, yaradıcı kollektivlərin sosial və peşəkar imkanlarının genişləndirilməsindən, teatrların maddi-texniki bazasının gücləndirilməsindən asılıdır.

Xüsusilə gənc aktyorların və rejissorların sənətə gəlişi, onların yaradıcılıq imkanlarının dəstəklənməsi mühüm məsələdir. Teatr ənənələri yalnız keçmişin uğurlarını qorumaqla yaşamır. Həmin ənənələr yeni düşüncənin, yeni ifadə formalarının və yeni yaradıcı nəslin iştirakı ilə davam etdirilir. Əgər gənc sənətkar özünü ifadə etmək, fərqli yanaşmalarını sınamaq və peşəkar inkişaf etmək imkanı qazanırsa, teatrın gələcəyi üçün də sağlam zəmin yaranır.

Ənənə ilə yenilik arasında

Azərbaycan teatrının zəngin tarixi və böyük sənət ənənələri var. Milli teatrımızın yaranması və inkişafı yalnız mədəni hadisə deyil, həm də cəmiyyətin maariflənməsi, ictimai düşüncənin formalaşması və milli özünüdərkin güclənməsi baxımından mühüm mərhələdir. Bu tarixdə böyük dramaturqların, rejissorların, aktyorların və teatr təşkilatçılarının əvəzsiz xidmətləri olub.

Bu gün həmin irsin qorunması ilə yanaşı, onun müasir dövrün tələblərinə uyğun şəkildə yaşadılması da vacibdir. Klassik əsərlərin səhnəyə qaytarılması, yeni rejissor yozumlarının təqdim edilməsi, milli dramaturgiyanın müasir mövzularla zənginləşdirilməsi teatrın yaradıcılıq imkanlarını genişləndirə bilər.

Ancaq yenilik naminə yenilik etmək də sənətin mahiyyətinə uyğun deyil. Müasir səhnə həlli yalnız zahiri fərqlilik yaratmaqla deyil, əsərin ideyasını daha dərindən açmaqla, tamaşaçıya yeni düşüncə istiqaməti verməklə dəyər qazanır. Ənənə ilə yenilik arasındakı münasibət yaradıcı dialoq olmalıdır.

Burada teatr təhsili və elmi araşdırmaların da rolu xüsusi qeyd edilməlidir. Teatrşünaslıq, rejissorluq, aktyor sənəti və səhnəqrafiya sahələrində aparılan tədqiqatlar sənətin nəzəri əsaslarının möhkəmlənməsinə, milli teatr tarixinin daha dərindən öyrənilməsinə və müasir proseslərin obyektiv qiymətləndirilməsinə imkan yaradır. Ali təhsil müəssisələri ilə teatrlar arasında əməkdaşlığın genişləndirilməsi isə nəzəri biliklə praktiki təcrübənin birləşməsinə xidmət edir.

Teatrın gələcəyi tamaşaçı ilə başlayır

Fikrimcə, teatrın gələcəyini yalnız yeni binalar, müasir texniki avadanlıqlar, maraqlı tamaşalar və uğurlu festivallarla ölçmək düzgün olmazdı. Bütün bunlar vacib olsa da, teatrın həqiqi həyat göstəricisi onun cəmiyyətdə tutduğu yerdir. İnsanlar teatra niyə gəlirlər? Tamaşadan sonra hansı düşüncələrlə ayrılırlar? Səhnədə gördükləri hadisələr onların həyatına, dünyagörüşünə, estetik zövqünə nə verir? Bu suallar teatrın inkişafını qiymətləndirmək üçün ən azı yaradıcı göstəricilər qədər əhəmiyyətlidir.

Teatrın qarşısında duran vəzifələrdən biri də tamaşaçının onu gündəlik mədəni həyatının ayrılmaz hissəsi kimi qəbul etməsinə nail olmaqdır. Bunun üçün teatr yalnız xüsusi günlərdə xatırlanan mədəniyyət məkanı olmamalıdır. O, cəmiyyətin gündəlik düşüncə həyatında iştirak etməli, müzakirələrə qoşulmalı, yeni ideyalar irəli sürməli, müxtəlif nəsillərin görüş məkanına çevrilməlidir.

Teatrın gücü həm də fərqli insanları eyni məkanda birləşdirə bilməsindədir. Eyni tamaşanı izləyən yüzlərlə insanın hər biri səhnədə baş verənləri öz həyat təcrübəsinə, dünyagörüşünə və duyğularına uyğun qavrayır. Tamaşa bitdikdən sonra yaranan müzakirələr, fikir ayrılıqları, razılaşmalar sənətin ictimai həyatını davam etdirir. Bu mənada teatr yalnız səhnədə deyil, tamaşaçıların düşüncəsində və ünsiyyətində də yaşayır.

Pərdə bağlananda teatr bitirmi? Əslində, yaxşı tamaşanın təsiri məhz həmin andan sonra başlayır. Tamaşaçı zalı tərk etsə də, səhnədə gördüyü obraz, eşitdiyi söz, şahidi olduğu mənəvi seçim onunla birlikdə gedir. Bəzən bir tamaşa uzun müddət unudulmur, bəzən bir obraz insanın hansısa qərarına təsir edir, bəzən də səhnədən səslənən bir fikir illər sonra belə yaddaşda öz əks-sədasını tapır.

Teatrın həqiqi ömrü də məhz bu təsirdədir. Onun missiyası yalnız səhnədə hadisə yaratmaq deyil, insanın daxilində düşüncə və duyğu hadisəsinə çevrilməkdir. Pərdə bağlanır, işıqlar sönür, zal boşalır. Amma teatrın insanda yaratdığı suallar, oyatdığı duyğular və formalaşdırdığı mənəvi təcrübə davam edir. Çünki sənətin ən böyük uğuru insanın onu izlədiyi müddətdə deyil, ondan ayrıldıqdan sonra da yaşada bilməsidir.