​Proaktiv pensiya təyinatında ciddi azalma Səbəb nədir?

Dövlət Sosial Müdafiə Fondu (DSMF) 2026-cı ilin yanvar-iyul ayları üzrə proaktiv pensiya təyinatı statistikasını açıqlayıb. Rəsmi məlumata əsasən, hesabat dövründə 21,9 min nəfərə heç bir idarəyə getmədən və sənəd toplamadan, elektron sistem vasitəsilə (proaktiv qaydada) yaşa görə əmək pensiyası təyin olunub.

Avtomatik pensiya hüququ qazananların 57,2 faizini kişilər, 42,8 faizini isə qadınlar təşkil edib. Lakin rəsmi rəqəmləri son 3 ilin analoji dövrü ilə müqayisə etdikdə proaktiv pensiya təyin olunanların sayında müəyyən azalma və cins tərkibində ciddi struktur dəyişikliyi diqqət çəkir.

DSMF-nin ötən illərdəki analoji 7 aylıq göstəricilərinə nəzər salsaq, aşağıdakı mənzərə ortaya çıxır:

-2024-cü ilin yanvar–iyul ayları: 22,3 min nəfərə proaktiv yaşa görə pensiya təyin edilib. Onların 62,4%-ni kişilər, 37,6%-ni qadınlar təşkil edib;

-2025-ci ilin yanvar–iyul ayları: Proaktiv təyinatların sayı artaraq 24,2 min nəfərə çatıb;

-2026-cı ilin yanvar–iyul ayları: Göstərici 21,9 min nəfərə düşüb. Kişilərin payı 57,2%-ə enib, qadınların payı isə 42,8%-ə yüksəlib.

Beləliklə, 2025-ci ilin müvafiq dövrü ilə müqayisədə bu ilin ilk 7 ayında avtomatik yaşa görə pensiya alanların sayında təxminən 2,3 min nəfərlik (9,5 faizə yaxın) azalma qeydə alınıb.

Sosial sahə ekspertlərinin təhlilinə görə, proaktiv pensiya təyinatındakı bu azalma inzibati maneələrdən deyil, ölkədəki demoqrafik, qanunvericilik və rəqəmsallaşma proseslərinin təbii nəticəsidir:

2019-cu ildən tətbiq edilən proaktiv pensiya təyinatı ilk illərdə keçmiş dövrlərdən qalan və e-sistemlərdə əmək stajı tam görünən minlərlə vətəndaşı kütləvi şəkildə əhatə edirdi. İndi isə rəqəmsal sistem artıq öz stabil rejimində çalışır və yalnız cari ay/il ərzində tam pensiya yaşına çatan sabit kontingenti emal edir.

Yaşa görə əmək pensiyasının proaktiv (avtomatik) təyin olunması üçün vətəndaşın fərdi hesabında ya minimal 25 il əmək stajı, ya da pensiya kapitalı olmalıdır. Xüsusilə 2006-cı ilə qədər olan əmək stajı rəqəmsal bazaya daxil edilməyən və ya kağız üzərində əmək kitabçası olan vətəndaşlar üçün sistem avtomatik pensiya təyin edə bilmir. Bu şəxslər stajlarını dəqiqləşdirmək üçün arxiv sorğuları və şəxsi müraciət əsasında (ənənəvi qaydada) pensiyaya çıxırlar.

Statistikada diqqət çəkən ən vacib məqamlardan biri də gender nisbətinin dəyişməsidir. 2024-cü ildə proaktiv pensiya alanların 62,4%-i kişilər olduğu halda, 2026-cı ildə bu göstərici 57,2%-ə düşüb. Qadınların payı isə 37,6%-dən 42,8%-ə qalxıb.

Bu dəyişikliyin əsas səbəbi son illərdə Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyi tərəfindən elektron informasiya sistemlərinin (E-Gov, e-sosial və MEİS) digər dövlət qurumlarının bazaları ilə inteqrasiyasının dərinləşməsidir. Xüsusilə səhiyyə, təhsil və xidmət sektorunda çalışan qadınların keçmiş əmək stajı məlumatlarının rəqəmsal müstəviyə keçirilməsi qadınlar üçün avtomatik pensiya təyinatı imkanlarını genişləndirib.

Xatırladaq ki, proaktiv pensiya təyinatı mexanizmi vətəndaşın pensiya yaşı çatdıqda heç bir quruma müraciət etmədən, SMS bildiriş vasitəsilə pensiyasının təyin olunması və bank kartının rekvizitləri haqqında məlumatlandırılması qaydasında icra edilir.

Rasim Əliyev

“AzPolitika.info”